Zasady budowania relacji nauczyciel – uczeń
Budowniczym i kreatorem atmosfery w klasie jest nauczyciel. W związku z tym, uwzględniając znaczącą rolę nauczyciela w kreowaniu przyjaznej atmosfery i relacji z uczniem, należy zwrócić uwagę na jego cechy. To one bowiem mają wpływ na jego podejście do uczniów. Do tych, które mogą być przydatne w jego pracy i tworzeniu prawidłowych relacji z uczniami można zaliczyć: wysoką inteligencję, rozległą wiedzę, empatię i okazywanie szacunku, serdeczność, komunikatywność (Cichocki, 2009; Dubis, 2017).
Pierwsza z wymienionych cech odnosi się do chęci rozwoju własnego i innych ludzi. Wiąże się również z respektowaniem podmiotowości każdej osoby. Poza tym istotne jest nie tylko posiadanie rozległej wiedzy, lecz także umiejętności jej przekazywania, formułowanie przekazów. Nauczyciel powinien również być empatyczny i brać pod uwagę potrzeby i sytuację ucznia, traktować go indywidualnie. Co więcej, podstawą jest traktowanie uczniów z szacunkiem, podobnie jak ich rodziców czy innych nauczycieli. W końcu nauczyciel to osoba posiadająca umiejętność nawiązywania kontaktów z innymi, opartych na serdeczności, dialogu i respektowaniu praw. Kluczowe jest tu formułowanie informacji zwrotnej, która motywuje do działania. W budowaniu relacji z uczniem istotna jest także wiedza o jego mocnych i słabych stronach oraz o jego sytuacji rodzinnej.
Zdaniem Mariana Stepulaka (2000) pozytywne zachowania w pracy nauczyciela można zestawić z tymi, które mają negatywny wpływ na relacje z ucznia:
opis – ocenianie,
orientacja na problemie – kontrolowanie,
spontaniczność – stosowanie strategii w działaniu,
empatia – przedmiotowe traktowanie partnera/klienta,
kontakt opierający się na zasadzie równości – postawa wyższości,
otwartość na informację – dogmatyzm.
Warto zatem, aby nauczyciele zwrócili uwagę na swoje cechy oraz umiejętności, a także próbowali je rozwijać. Ich działania bowiem odgrywają istotną rolę w budowaniu relacji z każdym uczniem. Jak już wspomniano, jest ona kluczowa dla procesu edukacyjnego oraz dobrostanu psychicznego uczniów. Należy więc zastanowić się, jakie elementy powinna zawierać skuteczna relacja nauczyciela i ucznia. Thomas Gordon (2000, s. 60) wymienia tu następujące cechy:
„otwartość i przejrzystość, pozwalająca na ryzyko bezpośredniości i uczciwości we wzajemnych kontaktach,
wzajemna troska, kiedy to każdy wie, że jest ceniony i dostrzegany przez drugą stronę,
wzajemna zależność (będąca przeciwieństwem zależności jednostronnej),
poszanowanie odrębności, pozwalające obu stronom na rozwój swych twórczych zamierzeń i indywidualności,
wzajemne uwzględnianie potrzeb, tak by nic nie działo się kosztem którejś ze stron”.
Dbałość o relacje z uczniami to wymagające zadanie nauczyciela. Należy bowiem uwzględnić podmiotowość i indywidualność ucznia, odpowiednio motywować, komunikować się z uczniem oraz współpracować. W tych działaniach nauczyciel powinien być cierpliwi, pomocny, sprawiedliwy. Wiele zatem zależy od postawy, jaką przyjmie nauczyciel w wobec ucznia. Przykłady tych postaw, które powinien stosować nauczyciel, wymienia Stepulak (2000):
postawa zrównoważona – podstawą są działania nauczyciela zmierzające do odkrycia problemów ucznia oraz wdrożenie odpowiednich rozwiązań,
postawa adekwatna – podstawą są działania nauczyciela dostosowane do potrzeb i możliwości ucznia, poprzez dobranie odpowiednich metod i narzędzi,
postawa dyskretna – podstawą tych działań nauczyciela jest dyskrecja, nauczyciel w dyskretny sposób próbuje wyjaśnić problemy ucznia, stosując przy tym odpowiednio sformułowaną informację zwrotną,
postawa realistyczno‑optymistyczna – podstawą są działania polegające na diagnozie problemu ucznia, a następnie podejście optymistyczne nauczyciela i wiara w wychowanka,
postawę empatyczna – podstawą działań nauczyciela jest obiektywizm połączony z empatycznym podejściem do ucznia,
postawa pokory – nauczyciel zdaje sobie sprawę ze swojej niewiedzy w poszczególnych obszarach, zna swoje niedoskonałości pod pewnymi względami, a jednocześnie jest kompetentny.
W wymienionych postawach na pierwszy plan wysuwa się znajomość potrzeb ucznia, jego słabych stron oraz zdolności, zainteresowań. Po ich poznaniu warto podjąć działania oparte na dyskrecji, empatii i optymizmie. Poza tym kluczowe jest, aby nauczyciel zdawał sobie sprawę z tego, co może poprawić i wdrażał nowe sposoby działania w pracy wychowawczo‑dydaktycznej. Przede wszystkim powinien wspierać swoich uczniów w trudnych sytuacjach oraz pomagać im w budowaniu poczucia własnej wartości, dzięki czemu uczniowie będą podejmowali się zadań na miarę własnych możliwości (Rozenbajgier, 2020).