Relacje nauczyciel – uczeń a klimat klasy
Klasa szkolna jest formalną grupą osób, w której ma miejsce proces dydaktyczno‑wychowawczy. Spotykają się w niej dorośli – nauczyciele oraz dzieci/młodzież – uczniowie. Ma tu miejsce nie tylko wymiana informacji, zdobywanie wiedzy i umiejętności, ale również nawiązywanie interakcji. Kluczowe znaczenie ma tu klimat środowiska klasy, którego budowniczymi są wszyscy jej członkowie.
Skupiono uwagę na bardzo ważnym czynniku, mianowicie relacjach między nauczycielem a uczniami. To one wpływają chociażby na samopoczucie członków klasy, chęć uczęszczania na zajęcia, poczucie bezpieczeństwa, a także nabywanie nowych wiadomości i umiejętności. Znaczenie mają tu chociażby: stosunek nauczyciela do uczniów i odwrotnie, wsparcie edukacyjne i emocjonalne, wysłuchanie i zrozumienie potrzeb. Wszystko to oddziałuje na atmosferę panującą w klasie, która przekłada się na współpracę w klasie, jak i w szkole. Dobrze zatem, aby nauczyciel starał się zbudować pozytywne relacje ze wszystkimi uczniami. Jest to trudne zadanie. Warto tu podkreślić konieczność tożsamych działań w przypadku uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi czy uczniów, którzy przybyli z innego kraju z powodu sytuacji rodzinnej (przeprowadzka) lub społeczno‑politycznej, społeczno‑gospodarczej.
W przypadku pierwszej grupy uczniów często mamy do czynienia z nauczycielem współorganizującym proces kształcenia, który został przydzielony uczniowi na podstawie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego. Istotna jest tu zatem współpraca obu nauczycieli w zakresie rozwoju ucznia, ale również pozytywnego klimatu klasy. Trudności w nawiązaniu relacji z uczniem posiadającym opinię czy orzeczenie mogą wynikać z wielu przyczyn. Przykładem mogą być problemy rozwojowe ucznia czy nieradzenie sobie z emocjami, np. wybuchy złości, agresji, brak umiejętności ponoszenia porażki czy przyjmowania uwagi od nauczyciela. Dodatkowo negatywnie może wpływać także jego zachowanie na lekcji, np. rozpraszanie innych, przeszkadzanie nauczycielowi, chęć zwrócenia na siebie uwagi. Dlatego też nauczyciel powinien przede wszystkim być wyposażony w niezbędną wiedzę na temat problemów ucznia, czyli zapoznać się z dostępnymi dokumentami (orzeczenie, opinia), porozmawiać z rodzicami/wychowawcą, być w stałym kontakcie ze szkolnym pedagogiem/psychologiem. Ważne, aby wiedział, jak postępować z uczniem ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Istotne jest dostosowanie sposobu: komunikacji, przekazywania informacji, oceniania.
Z kolei, jeśli chodzi o uczniów innej narodowości czy kultury, barierą może być m.in. język lub niewiedza w zakresie funkcjonowania w danym kraju, kulturze. Kluczowa jest zatem postawa otwartości i tolerancji, aby szkoła była miejscem dla wszystkich. Podstawą nawiązania relacji jest poznanie samego ucznia, jego historii, umiejętności czy trudności, na to oczywiście potrzeba czasu. Jednak najważniejsze jest, aby nauczyciel chciał go poznać, nie kierował się stereotypami czy przypuszczeniami. Uczeń powinien móc poczuć się jak członek zespołu klasowego, więc warto zadbać o integrację uczniów.
Indywidualizacja zatem jest podstawą działań nauczyciela, którego zadaniem jest wzmacniać mocne strony każdego ucznia oraz wspomagać słabsze obszary funkcjonowania. Wsparcie, życzliwość, zrozumienie są kluczowe, jeżeli nauczyciel chce zbudować pozytywne relacje ze wszystkim uczniami.
Na relacje nauczyciela i uczniów oddziałuje bowiem wiele czynników. W związku z tym stworzenie klimatu klasy, dzięki któremu wszyscy czują się w niej dobrze i mogą się rozwijać, jest dużym wyzwaniem. Wiele zależy od podejścia nauczyciela do uczniów, a także jego cech, motywacji i umiejętności. Nie bez znaczenia jest również nastawienie uczniów do nauczyciela, nauki, ich motywacja i cechy indywidualne oraz style poznawcze. To czynniki wewnętrzne, które mają wpływ na przebieg interakcji. Podkreślić należy, że oprócz nich znaczenie tu mają również czynniki zewnętrzne, tj.:
„[…] założenia edukacyjne – tradycyjne teorie uczenia się vis konstruktywizm,
zakres doświadczeń oraz poziom wiedzy uczniów/studentów,
style interakcji warunkujące aktywność podmiotów kształcenia,
style kierowania klasą szkolną: styl autokratyczny vs. demokratyczny” (Wach‑Kąkolewicz, 2003, s. 59).
Warto zatem zaznaczyć, że widoczne są oddziaływania otoczenia społecznego, założeń polityki oświatowej, promowanych teorii uczenia się i stylów działań. Poza tym należy wspomnieć o indywidualnych cechach i preferencjach nauczycieli oraz uczniów, środowisku w jaki się wychowują, pracują. Konieczna jest więc wiedza podmiotów odpowiadających za edukację o podstawach interakcji, które zachodzą w placówkach oświatowych. Mowa tu nie tylko o czynnikach wspierających czy zakłócających ich przebieg, ale również o znaczeniu i wpływie na proces uczenia się oraz wychowania.