Współczesne rozumienie metody projektów zawdzięczamy pracom Johna Deweya. W jego przekonaniu praca metodą projektów sprzyja harmonijnemu rozwojowi uczniów, pobudza ich zainteresowania, inspiruje do twórczości, rozwija umiejętność łączenia teorii z praktyką, stymuluje motywację (Chałas, 2004). William H. Kilpatrick, kontynuator prac Deweya, formułując klasyczną definicję i opis metody projektu, wskazywał, że metoda ta jest nie tyle jedną z wielu metod kształcenia, co naczelną zasadą dydaktyczną (Szymański, 2000). Odnosi się ona do konstruktywistycznego nurtu w dydaktyce, zgodnie z którym „poznanie oznacza tylko to, że interpretujemy rzeczywistość”, jest to również „zakwestionowanie wizji jednostki jako biernego odbiorcy bodźców płynących z zewnątrz. Według konstruktywistów człowiek w umyśle nie odzwierciedla poznanej rzeczywistość, ale konstruuje jej obraz” (Klus‑Stańska, 2018, s. 132).

Do najważniejszych cech pracy z uczniami metodą projektu należą planowanie i podejmowanie działań w środowisku społecznym. Walorami tej metody są: osobista aktywność ucznia, możliwość zdobywania doświadczeń w warunkach zbliżonych do naturalnych (Chałas, 2004). John A. Stevenson rozumiał realizację projektu w kategoriach rozwiązywania zagadnienia o charakterze problemowym w procesie twórczego myślenia (Szymański, 2000).

Projekt jako metoda nauczania (metoda praktycznego działania, metoda uczenia się przez doświadczenie) w Polsce pojawił się na szerszą skalę z początkiem lat 90. XX w. jako wyraz krytyki szkoły tradycyjnej, a zwłaszcza schematyzmu i bierności uczniów w szkole. Jak podkreśla Marta Kotarba‑Kończugowska krytyka szkoły tradycyjnej koncentrowała się na niezgodności między realizowanym programem dydaktyczno‑wychowawczym szkoły a faktycznymi potrzebami uczniów – szkoła nie wyposaża ich w kompetencje, dzięki którym mogliby sprawnie funkcjonować we współczesnym świecie. Programy i metody kształcenia w szkole tradycyjnej nie sprzyjają pobudzaniu i rozwijaniu aktywności poznawczej ucznia (Kotarba‑Kończugowska, 2021). W metodzie projektów dostrzeżono natomiast potencjał integrowania wiedzy z różnych przedmiotów, kształtowania licznych umiejętności oraz przygotowania uczniów do pracy zespołowej (Płatecka, 2009). Termin „projekt” z języka angielskiego oznacza przedsięwzięcie, plan i takie rozumienie definicji pojęcia jest trafne w kontekście rozważań nad metodą projektu, określa tym samym główne obszary działań podejmowane w tej metodzie pracy z uczniami. W edukacji projekt jest niczym innym jak zadaniem wymagającym podejmowania różnych aktywności, realizowanym samodzielnie przez uczniów według przygotowanego wcześniej planu (Klimowicz, 2009). Zdaniem Edwarda Torończaka (2011) projekt edukacyjny w szkole realizowany jest w określonych warunkach, zasadniczy wpływ na jego powodzenie ma aktywny udział uczniów we wszystkich aspektach projektu: planowaniu, realizacji i ocenie działań.

Praca metodą projektu uczy odpowiedzialności. Realizacja własnych projektów uczy odpowiedzialności za działanie i zaniechanie działań. Pamiętać jednak należy o tym, że, jeśli uczniowie mają się zachowywać odpowiedzialnie, nauczyciele powinni sami nauczyć się dzielić z nimi własną odpowiedzialnością (Kordziński, 2022). Ważne jest również, by – w granicach rozsądku – pozwalać dzieciom/uczniom na popełnienie błędów, ale nie karać ich za nie. Błędy powinny pociągać za sobą konsekwencje, a nie kary (Podgórska, 2019). Błędy pozwalają się uczyć na doświadczeniu. Pokazują one, czego należy unikać, by zmienić swoje zachowanie oraz aby porażka zmieniła się w sukces. Jak twierdzi B. Będzińska‑Wosik „potrzebna jest umiejętność celebrowania porażek. Trzeba zacząć od nauki wyciągania wniosków. Jeśli umiejętnie przeanalizuje się błąd, wyciągnie się z niego wnioski i spróbuje jeszcze raz, to zawsze kolejna próba będzie bardziej udana. Cała ludzka cywilizacja została zbudowana na błędach. Wszystko, co najwspanialsze, jest rezultatem prób i błędów człowieka. Dlatego powinniśmy nauczyć się doceniać wartość błędu, a nie go piętnować” (za: Górkiewicz, 2016, s. 82).

Metoda projektu kładzie nacisk na komunikowanie się. Jak twierdzą pracujący metodą projektów, ma to miejsce w większym stopniu niż w przypadku innych metod. Jest to również specyficzna komunikacja, tak z rówieśnikami, jak i dorosłymi, w tym z nauczycielami. Metoda ta wymaga negocjowania, ale jednocześnie też przejrzystego komunikowania się i słuchania. B. Podgórska (2019) wskazuje na 4 płaszczyzny komunikacji, którymi są:

Z uczniami trzeba rozmawiać i jednocześnie uczyć ich rozmawiania. Jeśli nauczyciele nie będą tego robić, uczniowie nie będą chcieli im nic mówić ani tym bardziej ich słuchać. Aby zbudować kulturę dialogu, należy przede wszystkim zadbać o relacje (Kordziński, 2022).

We współpracy z innymi uczymy się zaufania. W realizacji projektu wcześniej czy później pojawią się z dużym prawdopodobieństwem sytuacje wymagające rozwiązania trudności. Aby sobie z nimi skutecznie poradzić, trzeba dzielić się informacjami, a do tego potrzebne jest wzajemne zaufanie. Brak zaufania może przyczynić się do zatajania problemów. Stąd tak ważne jest, by – za pomocą metody projektów – uczyć otwartego i skutecznego komunikowania się, bez oceniania i karania. Trzeba uczyć dawania konstruktywnej informacji zwrotnej. Pojawiające się w kontekście podejmowanej aktywności problemy często generują silne emocje. Tylko wtedy gdy uczniowie mogą ze sobą rozmawiać bez lęku w atmosferze wzajemnego szacunku, ma szanse pojawić się efekt w postaci sukcesu, rozwiązania trudnej sytuacji (Podgórska, 2019).

Kolejną ważną kompetencją, którą można kształtować z wykorzystaniem metody projektu, jest umiejętność stawiania granic. W każdym projekcie jest wiele zadań do wykonania. Mimo podziału ról w zespole mogą znaleźć się osoby, które biorą na siebie obowiązki innych, szczególnie gdy „czas goni”. Zazwyczaj tacy uczniowie również wcześniej przejawiali podobne tendencje, czyli nie potrafili ustanawiać granic. Nie zawsze muszą być tego świadomi, a dodatkowo, jeśli wcześniej sobie z innymi dodatkowymi zadaniami radzili, mało kto będzie ich od tego odwodził. Skutkiem tego może być jednak obniżenie się możliwości tych uczniów, coraz mniej dokładne i staranne radzenie sobie z zadaniem, w efekcie czego cała grupa za realizację wspólnego zadania zostanie oceniona niżej. Dlatego metodę projektu warto jest wykorzystać jako okazję do uczenia dzieci racjonalnego i odpowiedzialnego dzielenia się obowiązkami, uświadamiając im jednocześnie, iż ten, kto bierze na siebie zbyt duże obciążenia i przejmuje zadania kolegów, nie jest bohaterem, a słabym ogniwem zespołu (Podgórska, 2019).

Praca metodą projektu pozwala odczuć sprawstwo, poczuć własną skuteczność. Realizacja projektu, jego efekty przekonują ucznia o tym, iż jego działania mają wpływ na rzeczywistość. Sukces projektu jest przekazem: potrafię, doprowadzam do końca, umiem. Prezentacja wyników projektu przez ucznia, nawet jeśli tylko przed grupą klasową, może dodać mu odwagi i zachęcić do realizacji kolejnych działań. Przedstawienie innym efektów własnych działań podwyższa samoocenę, jest informacją zarówno dla innych, jak i dla samego siebie: zrealizowałem/zrealizowałam zadanie, jestem skuteczny/skuteczna. Nauczyciel, realizując z uczniami metodę projektu, oddaje im po części do rąk własnych odpowiedzialność za ich uczenie się i działanie. To rozbudza w uczniach poczucie wpływu i potrzeby bycia samodzielnym i dorosłym (Podgórska, 2019).