Możliwości integracji – przykłady strategii relacyjnych
Podstawą procesów integracyjnych, niezależnie od rodzaju grupy, pozostaje troszczenie się o relacje międzyludzkie, czego zewnętrznym przejawem jest właściwe komunikowanie. Interesujące jest to, że zaprzeczeniem relacji nie jest sytuacja konfliktu, lecz obojętność. W rzeczywistych stosunkach mających miejsce np. w przestrzeni szkolnej, poziom indywidualny wyprzedza poniekąd poziom grupowy. Jesteśmy wolni, co oznacza, że nikt nie jest zobowiązany do realizacji naszych oczekiwań czy planów, a relacje bliskości, przyjaźni czy miłości „dzieją się” w sposób naturalny, spontaniczny, często nieoczekiwany. Z drugiej strony, grupy sformalizowane nakładają na swoich członków określone normy wynikające z pełnionych ról, np. ucznia czy nauczyciela, które zabezpieczają realizację wartości i związanych z nimi zadań. Niestety, sympatii, poczucia odpowiedzialności i możliwości współdziałania (choćby w ramach koleżeństwa) nie da się oprzeć wyłącznie na tym, co obowiązkowe. Pewne formy oporu prowadzące do konfliktów można spotkać w każdej placówce edukacyjnej.
Aby rozwinąć relacje interpersonalne, potrzebne są czas, rozmowa (w której padają pytania wcześniej niezadane), poznawanie się i bycie dla siebie dobrym, okazywanie szacunku innym ludziom (traktowanie ich jak osoby wartościowe i godne zaufania), umiejętność dawania i brania. Relacjom sprzyjają: poczucie własnej wartości; samoakceptacja; komunikacja oparta na uważnym słuchaniu (w tym dekodowanie wypowiedzi – co tak naprawdę ta osoba chciała powiedzieć?), nieocenianiu, niedomyślaniu się; empatia; współodpowiedzialność za „my” i ustalanie granic. Błędy rodziców, niekiedy także nauczycieli, osłabiają poczucie własnej wartości dzieci, co w okresie adolescencji wpływa negatywnie na ich samoocenę. Przyczyniają się do tego także rówieśnicy. Do takich zachowań należą: porównywanie zachowań dziecka z cechami rodzeństwa czy koleżanek/kolegów, lekceważenie i obojętność, zmuszanie do konformizmu, narzekanie na błędy, planowanie przyszłości dzieci, krytykowanie, brak chwalenia za dobre zachowanie (Kierzkowska, 2023).
Z drugiej strony, wspieranie pewności siebie u dziecka (a następnie u adolescenta), pielęgnowanie zainteresowań, czytelnictwa, częste rozmowy na różne tematy, okazywanie uczuć i zachęcanie do podejmowania kolejnych prób pomimo doświadczanych porażek, sprzyjają refleksyjności i wytrwałości, chęci poznawania innych ludzi, empatii i współczuciu… Postawie refleksyjności sprzyja otwartość na nowe informacje, elastyczność w operowaniu posiadanymi danymi, dostrzeganie wielu możliwych perspektyw. Są to zatem kwestie ważne dla przeciwdziałania rozmaitym stereotypom i uprzedzeniom.
W tym kontekście należy wspomnieć o programie rozwoju osobistego, przygotowanym w oparciu o przykładowe ćwiczenie, którego celem jest uświadomienie sobie swoich mocnych i słabych stron:
Prosimy, aby uczniowie w ciągu dziesięciu minut napisali jak najwięcej zdań zaczynających się od słowa „Jestem…”.
Następnie odpowiedzieli na pytania:
Skąd wiesz, że taka(-i) jesteś?
Którą z tych cech chciał(a)byś rozwinąć, a którą zmienić?
W jaki sposób chcesz dokonać tych zmian?
Co z tego obrazu siebie ujawniasz innym?
Jak chcesz być widziany(-a) przez innych?
Każdy z nas ma pewien obraz siebie (jak zauważał m.in. socjolog G. H. Mead), który zakłada sposób, w jaki widzimy samych siebie („I”), świadomość tego, jak jesteśmy spostrzegani przez innych („me”). Jak twierdzą psychologowie, istotne jest także to, „co widzą inni, a czego my sami nie jesteśmy świadomi” (np. niektóre zachowania nawykowe) oraz „to, czego ani my, ani inne osoby nie znają – to co nieświadome”. Jeśli klasa jest dość zgrana, wychowawca nie dostrzega znaczących konfliktów, bądź są one w trakcie rozwiązywania, można zaprosić uczniów do wzięcia udziału w powyższym ćwiczeniu, a następnie (tych, którzy zechcą) do podzielenia się refleksją, przeżyciami odwołującymi się do wypowiedzi na temat innych (co zakłada zastosowanie feedbacku).
W kontekście praktyk integracyjnych wskazane jest inicjowanie wydarzeń typu: „Życzliwość zamiast hejtu”, w ramach których można wykorzystać anonsowane wcześniej ćwiczenia/warsztaty ukazujące znaczenie słuchania, wsparcia, rozumienia trudności wynikających np. z nieznajomości języka, poczucia obcości, negatywnych stereotypów i uprzedzeń, trudnych, jednostkowych doświadczeń. Owocem takich ćwiczeń może być „burza mózgów”, wspólna refleksja nad możliwościami udzielania konkretnej pomocy ze strony koleżanek i kolegów z klasy, nauczycieli, tłumaczy, rodziców, dyrekcji szkoły, wolontariuszy itp.
Na poziomie społeczności szkolnej (klasy) warto także zapoznać młodzież i umożliwić chętnym osobom wzięcie udziału w grach typu LARP (live action, role‑playing), których uczestnicy wspólnie tworzą i przeżywają opowieść. Fabuła może być umieszczona w kontekście historycznym, w realu lub w fantasy world i ukierunkowana celowo (np. może ukazywać walkę dobra ze złem, konsekwencje prawdy i fałszu, godności, honoru i niesławy czy dyskryminacji). W tym wypadku konieczne jest współdziałanie osoby doświadczonej i odpowiedzialnej za uczestników, tzw. mistrza gry. Znaczenie LARP obejmuje zarówno kwestie samorealizacyjne, związane z rozpoznawaniem swojego potencjału i możliwości, jak i aspekty samorozwojowe skoncentrowane wokół dokonywania korekt postaw i zachowań, a także nowe formy zabawy (ludyczność). Uczestnictwo w LARP modyfikuje także relacje z innymi ludźmi – zachęca do większej otwartości, empatii i asertywności w świecie rzeczywistym, a z drugiej strony pozwala na tworzenie więzi wspólnotowych. Uczestnicy mogą rozwinąć się w relacjach społecznych (poprzez „zwielokrotnienie” pełnionych ról). LARP to rodzaj rozrywki, która istotnie wpływa na niektóre aspekty życia, takie jak: obraz samego siebie, kontakty społeczne, zawierane znajomości, rozwój empatii i wyobraźni, a także asertywność czy umiejętność odnalezienia się w niecodziennych sytuacjach (związanych z terenem, wykonaniem elementów stroju, różnicami pokoleniowymi itp.)
Z przeprowadzonego przez Annę Pisarek (2021) badania (w formie wywiadów oraz obserwacji uczestniczącej) wynika, że LARP to istotny czynnik kształtującym ludzkie tożsamości, jednocześnie niewymuszający zmian wbrew im samym.
Przykładem mogą być uczniowie i nauczyciele z Międzynarodowego Liceum Ogólnokształcącego we Wrocławiu, którzy wzięli udział w grze typu LARP. Uczestnicy, zainspirowani postapokaliptycznym uniwersum Metro 2033, wcielali się w postaci, którym przypisano indywidualne cechy i cele. Rywalizacja w czterech zespołach ostatecznie zapewniła zwycięstwo dobra, tj. przetrwanie stacji, którą reprezentowali (LARP, czyli life action…, 2017).
Inny, tym razem typowo ludyczny pomysł leżał u podstaw LARP, który został powiązany z amerykańskim balem maturalnym. Postaci stworzone dla 40 graczy inspirowane były kultowymi bajkami emitowanymi w telewizji w latach 90. i 2000. Na jednej sali mogli zatem spotkać się Dexter i Dee Dee z Czarodziejką z Księżyca i Małą Mi. Niewątpliwie właściwe zastosowanie gier typu LARP, m.in. w przestrzeni edukacyjnejIndeks górny 22Indeks górny 22, daje wiele możliwości pośredniego docierania do trudności, problemów doświadczanych przez młodzież, łączy się z dobrowolnością udziału, wchodzeniem w relacje z innymi ludźmi ukierunkowane na realizację wspólnych celów lub misji.
W kontekście integracyjnym bardzo ważną kwestią (zwłaszcza w klasach, które są grupami wtórnymi, o charakterze sformalizowanym) jest możliwość nawiązania bliższych relacji między uczniami, a także między kadrą pedagogiczną a wychowankami. Oto kilka propozycji zajęć, jakie można przeprowadzić w szkołach.
„Poznajmy się bliżej”. Jedną z form (którą najlepiej zastosować na początku roku szkolnego) będzie zachęta do przedstawienia się, opowiedzenia o sobie – np. o najbardziej lubianych aktywnościach (hobby), swoim miejscu zamieszkania/dzielnicy (także tym dotychczasowym), członkach rodziny, przyjaciołach. Ważne są pomysły dotyczące osobistego zaangażowania w sprawy klasowe (szkolne), a także opowiedzenie o tym, co sprawia danej osobie (m.in. w roli ucznia) najwięcej trudności i w czym można jej pomóc.
Inną propozycją jest wprowadzenie do kalendarza klasowego dni zainteresowań, pod hasłem „Mój świat – moje hobby” (realizowanych w kilku turach na godzinach wychowawczych – w zależności od liczby uczniów w klasie), które polegałyby na zaprezentowaniu własnych zamiłowań, czynności wykonywanych w czasie wolnym, sprawiających radość, dzięki którym zdobywamy nową wiedzę, umiejętności oraz poczucie tego, że jesteśmy autonomiczni i niepowtarzalni. Uczniowie mogliby przynieść wybrane gadżety – zdjęcia, prace literackie i artystyczne, instrumenty, stroje itp., które są dla nich ważne i zaprezentować coś, do czego są najbardziej przekonani. Warto zachęcić młodych ludzi, aby wcześniej na portalu społecznościowym (grupa klasowa) zamieścili krótkie filmiki na swój temat.
Dobrze widziany jest też talk show – można poprowadzić wywiady z uczniami na temat ich zainteresowań. Klasowe czy szkolne dni zainteresowań (hobby) można powiązać ze świętami takimi jak: Dzień Dziecka, prima aprilis, Dzień Kobiet, Dzień Chłopaka, a także organizowanymi ad hoc, np. Dzień Natury (można wtedy opowiedzieć o zwierzęcych przyjaciołach, kuchni wegetariańskiej lub wegańskiej czy ukochanych kwiatach). Inne możliwości to Dzień Piłkarza (zwłaszcza w klasach, gdzie przeważają chłopcy), kiedy wszyscy starają się przyjść ubrani w sposób przypominający strój piłkarski, kibicowski, klubowy. Z uwagi na najnowsze, ekologiczne, antykonsumpcyjne trendy, można także odwołać się do zainteresowań używanymi ubraniami czy starociami w ramach Dnia Ciucholandu.
Przy okazji warto porozmawiać w grupie na temat praw rządzących sztuką wystąpień. Przede wszystkim należy starannie przygotować się – zarówno merytorycznie, jak i emocjonalnie – przed każdą prezentacją i zbudować scenariusz wystąpienia. Warto nauczyć się argumentować, wzmacniać siłę „pierwszego wrażenia”, pamiętać o mowie ciała (body language) i stylu języka (nie wymagajmy tego od obcokrajowców!). Istotne jest także uwzględnianie nastrojów i oczekiwań publiczności (Żurek, 2004).
W klasach mieszanych pod względem narodowym/etnicznym ważną rolę w procesach integracyjnych odgrywają nie tylko uczniowie, ale i nauczyciele, personel pedagogiczny, dyrekcja, rodzice, a także tłumacze i wolontariusze. Tego typu sytuacja sprzyja zaangażowaniu wszystkich członków społeczności szkolnej oraz przedstawicieli innych środowisk socjalizacyjnych. Jakże ważna jest zatem możliwość dzielenia się wartościami swojej kultury, „świadczenia” o niej, umożliwianie (przede wszystkim koleżankom i kolegom z klasy) poznawania funkcjonujących tradycji i obyczajów, zaciekawianie ich odkrywaniem tego, co znane i nieznane, podkreślanie pięknego różnienia się…
Dotyczy to m.in. zwrotów językowych, narodowych i regionalnych strojów, typowych potraw i zachowań ludycznych ważnych dla współczesnych pokoleń, także rytuałów związanych ze świętami religijnymi (np. Bożego Narodzenia, które od 2023 roku będzie obchodzone w tym samym czasie przez katolików, grekokatolików i ukraińskich wyznawców prawosławia). Przykładem połączenia różnych elementów kultury narodowej i tradycji (w postaci opowiadań o spędzaniu świąt, smakowaniu potraw czy śpiewaniu kolęd) może być wigilia klasowa.
Nieco inny, choć uroczysty charakter, posiadają rytuały ważne dla społeczności szkolnej (np. dzień patrona, rocznica powstania szkoły), lokalnej (np. upamiętniające wydarzenia historyczne) i wspólnoty narodowej, np. Narodowe Święto Niepodległości czy Dzień Flagi RP. Mogą być one okazją do dyskusji, np. na lekcjach z przedmiotów humanistycznych, na temat znaczenia wydarzeń, charyzmatycznych postaci, tradycji i symboli dla funkcjonowania różnych rodzajów wspólnot w życiu społecznym.
Warto wesprzeć współorganizowanie przez samorząd uczniowski, przy wsparciu nauczycieli/wychowawców (także szkolnego personelu, tłumaczy oraz rodziców) szkolnego konkursu „Miejsca, które warto odwiedzić; ludzie, których warto poznać”, poświęconego zarówno najbliższemu środowisku, jak i regionowi, Polsce, krajom pochodzenia (miejscom zamieszkania) uczniów, a także współczesnym postaciom, które symbolizują realizację istotnych wartości w sferze kultury, nauki, polityki, budzą poczucie dumy i godności. Jest to szczególnie ważne w przypadku członków grup etnicznych czy narodów, z którymi w danym społeczeństwie łączą się negatywne stereotypy i uprzedzenia, np. Romowie (Cyganie), Arabowie czy Rosjanie.
Przykładem takiego podejścia może być odwołanie się do twórczości literackiej Bronisławy Wajs (Papuszy) – poetki pochodzącej z grupy etnicznej Polska Roma (zmarłej pod koniec lat 80. XX wieku) czy współczesnej, polsko‑romskiej artystki Małgorzaty Mirgi‑Tas. Ważność twórczości tej ostatniej łączy się z faktem, że po raz pierwszy w ponad 120‑letniej historii weneckiego Biennale, w 2022 roku pawilon narodowy reprezentowany był przez przedstawicielkę kultury Romów, największej europejskiej mniejszości. Na wystawie zaprezentowano instalację składającą się z 12 tkanin symbolizujących 12 miesięcy. Górny pas w symboliczny sposób ukazuje wędrówki Romów po Europie, pas środkowy to historia budowana z kobiecej perspektywy. Pas dolny przedstawia współczesne życie codzienne w rodzinnej wsi artystki. Piękna wystawa tkanin podziwiana była przez rzesze zwiedzających (w tym wielu młodych ludzi) i odwoływała się do narracji o charakterze transnarodowym i antystereotypowym.
Ważną kwestią byłoby zaplanowanie, podczas niektórych zajęć (także pozalekcyjnych), w tym spotkań i wycieczek, możliwości eksperymentowania: np. przygotowania przez młodzież posiłków w ramach tzw. „małej kuchni”. Ważne będą tu: przypomnienie zasad pierwszej pomocy, dyskusja nad doborem rzeczy potrzebnych podczas dłuższego wyjazdu (np. na kolonie czy obóz), odświeżenie znajomości zasad savoir‑vivre᾿u (w tym netykiety związanej z obecnością w internecie). Swoista bezradność dzieci i adolescentów w codziennych sytuacjach życiowych (pozbawionych udogodnień i luksusu) staje się coraz poważniejszym problemem wychowawczym, gdyż pociąga za sobą obniżenie samooceny, wycofywanie się z dobrowolnych aktywności, stany lękowe (depresyjne) czy zbyt duże uzależnienie od rodziców. Część rodziców, niejednokrotnie w dobrej wierze, w trosce o bezpieczeństwo pociech, „wyręcza” je w różnych sytuacjach, koncentruje się na wysokim standardzie materialnym (i) lub pozostawia Sieci. Dzieje się to bez jednoczesnego wsparcia relacyjnego, a zarazem możliwości uczenia się nowych rzeczy, mierzenia się z trudnościami i ich rozwiązywania, poznawania siebie i nabierania szacunku.