Ogólny opis interwencji:

Stosowanie metody preparowania/upraszczania tekstów jest elementem indywidualizacji procesu nauczania–uczenia się uczniów z doświadczeniem migracji, szczególnie w zakresie treści kształcenia oraz metod pracy. Metoda ta wspiera uczniów ze środowisk migracyjnych pobierających naukę w głównym nurcie edukacji oraz w oddziałach przygotowawczych. Powinna być poprzedzona diagnozą zróżnicowanych/indywidualnych potrzeb edukacyjnych uczniów z doświadczeniem migracji wynikających z odmienności językowej, kulturowej, specyfiki ich sytuacji życiowej, a także trudności w zakresie realizacji podstawy programowej.

Metoda preparowania/upraszczania tekstów polega na poddaniu tekstu oryginalnego rozmaitym zabiegom upraszczania (na przykład usuwania trudniejszych struktur gramatycznych lub leksykalnych, parafrazowania), tak, aby tekst został dostosowany pod względem formalnym i treściowym do poziomu biegłości językowej, którą reprezentują uczniowie z doświadczeniem migracji. Aby tego dokonać, należy zastosować odpowiednie reguły tworzenia wypowiedzi, biorąc pod uwagę: aspekt leksykalny (dobór słownictwa), aspekt składniowy (budowę zdań), aspekt kompozycyjny i kognitywny (organizację treści) oraz aspekt wizualny (typografię i layout tekstu).

Praca za pomocą spreparowanych tekstów zakłada również opracowywanie zadań, ćwiczeń, kart pracy itd. dostosowanych do możliwości językowych i percepcyjnych uczniów z doświadczeniem migracji. Posługiwanie się metodą preparowania/upraszczania tekstów zalecane jest tak długo, jak uczniowie z doświadczeniem migracji tego potrzebują.

Podstawy naukowe interwencji:

Jednym z podstawowych materiałów dydaktycznych wykorzystywanych w procesie nauczania języka polskiego jako obcego jest tekst glottodydaktyczny, który stwarza duże możliwości podejmowania różnych działań językowych służących rozwijaniu sprawności językowych i kształcenia wielu kompetencji (zwłaszcza komunikacyjnej i językowej). Wyróżnia się trzy rodzaje tekstów: oryginalne (powstałe w celach innych niż dydaktyczne), specjalnie przygotowane/preparowane na potrzeby uczenia się języka oraz adaptowane (oryginalne teksty użytkowe, publicystyczne lub literackie poddane rozmaitym zabiegom upraszczania). O podziale i kryteriach doboru tekstów dydaktycznych pisali m.in. Burzyńska‑Kamieniecka i Dobesz (2010) oraz Seretny (2013, 2014, 2015).

Praktyka upraszczania tekstów jest już od dawna obecna w dydaktyce języków obcych. Jak wynika z badań nad dziejami nauczania języków obcych, od lat wykorzystywane są różne procedury służące modyfikowaniu stopnia trudności materiałów dydaktycznych służących nauce języka obcego. Stosowane dawniej techniki transformacyjne dotyczą zarówno globalnej struktury tekstu, jak również zmian na poziomie wyrazu, zdania i akapitu (Burzyńska‑Kamieniecka, 2019).

Podstawę naukową interwencji stanowi wykorzystywana współcześnie w glottodydaktyce koncepcja prostego języka (plain language), która opiera się na stosowaniu takich zasad tworzenia (upraszczania) tekstów, by w rezultacie były one w optymalny sposób dostosowane do możliwości percepcyjnych przeciętnych odbiorców (Burzyńska‑Kamieniecka, 2019). Aby tekst był zgodny ze standardem plain language, należy przeprowadzić na różnych poziomach jego organizacji szereg działań modyfikujących (transformacji leksykalnych, składniowych, kompozycyjnych i interpersonalnych), uwzględniając w hierarchicznej budowie tekstu: aspekt leksykalny (dobór słownictwa), składniowy (budowę zdań), kompozycyjny i kognitywny (organizację treści) oraz wizualny (Piekot, Zarzeczny, Moroń, 2019). Zasady upraszczania tekstów zgodnie z standardem plain language zawiera Załącznik 1.

Ingerencja w tekst może przybierać trojaką formę (Seretny, 2014):

• adaptacji glottodydaktycznej, która polega na specyficznym zrelacjonowaniu treści oraz jego znaczącym skróceniu;

• wewnątrztekstowej symplifikacji glottodydaktycznej, czyli uproszczeniu składni (redukcja zdań wielokrotnie złożonych, modyfikacja interpunkcji itp.) oraz zastępowaniu wyrazów rzadszych częściej używanymi i bardziej znanymi;

• adaptacji częściowej, połączonej z symplifikacją wewnątrztekstową, w której tekst wyjściowy ulega zarówno skróceniu, jak i uproszczeniom leksykalno‑gramatycznym (Seretny, 2013).

Za szczególnie przydatną w upraszczaniu nieliterackich tekstów oryginalnych można uznać strategię ich modyfikacji opisaną przez Dakowską (2001). Jest to rodzaj adaptacji mającej na celu dodatkowo zmniejszenie wysiłku poznawczego osoby z doświadczeniem migracji uczącej się języka obcego. Polega ona na przeprowadzeniu wielu operacji wewnątrz tekstu, np. dodaniu informacji, wyeliminowaniu elementów zbędnych, skondensowaniu informacji powiązanej ze wzmocnieniem przez powtórzenie, wyeksponowanie cech tekstu w celu ich łatwiejszego zauważenia.

Potrzeba upraszczania tekstów w kontekście nauczania języka polskiego jako obcego jest szczególnie widoczna w polskich szkołach, w których dzieci z doświadczeniem migracji znalazły się w nowym dla siebie kontekście edukacyjnym. Brak znajomości lub słaba znajomość języka polskiego utrudnia im, albo wręcz uniemożliwia, korzystanie z materiałów dydaktycznych znajdujących się w podręcznikach szkolnych przygotowanych dla rodzimych użytkowników języka, które zawierają niezrozumiałe dla nich słownictwo ogólne i specjalistyczne. Warto w tym miejscu zauważyć także, że w kontekście edukacji szkolnej szczególną rolę odgrywa język specjalistyczny. W związku z tym dostęp do wiedzy jest możliwy tylko wtedy, gdy uczeń rozumie tekst, który czyta i potrafi przekazać za pomocą języka, czego się nauczył. Ponadto badania pokazują jednoznacznie, że systematyczne uczenie słownictwa znacząco wpływa na poziom opanowania języka (Marzano, Pickering 2005; Seretny 2015, Nation 2008). Pamuła‑Behrens i Szymańska (2018) opracowały wytyczne mające ułatwić nauczycielom opracowywanie tekstów podręcznikowych dla dzieci z doświadczeniem migracyjnym. Te wytyczne uwzględniłyśmy w pracy z tekstem oryginalnym.

Etapy przygotowania uproszczonego tekstu edukacji szkolnej zawarte są w Załączniku 2.