Ogólny opis interwencji:

Zaproponowana interwencja polega na przygotowaniu nauczycieli specjalistów do wdrożenia pozostałych nauczycieli do prowadzenia zajęć uwzględniających zróżnicowane potrzeby uczniów w zakresie rozumienia mowy i języka. Dzięki temu będą mogli wyposażyć nauczycieli w kompetencje związane ze stosowaniem narzędzia, jakim jest ETR. Nauczyciele specjaliści zostaną zapoznani z założeniami Projektowania Uniwersalnego w Edukacji (UDL), następnie skupią się na pierwszej zasadzie projektowania uniwersalnego w edukacji (PUwE), a w jej ramach z ETR. Wszelkie niezbędne informacje na temat 1. zasady UDL i ETR znajdują się w materiałach „Projektowanie uniwersalne w edukacji”: przewodniku (załącznik nr 2) i narzędziowniku (załącznik nr 1).

W drugim etapie nauczyciele specjaliści powinni przekazać wiedzę na temat stosowania ETR – zasadności, skuteczności, zasad przygotowania tekstów w mowie łatwej do czytania i rozumienia osobom prowadzącym zajęcia z uczniami z trudnościami w rozumieniu mowy i języka bez względu na etiologię. Może się to odbywać w ramach szkoleń podczas rad pedagogicznych, szkoleń przeznaczonych dla chętnych nauczycieli, szkoleń indywidualnych (jeśli taka sytuacja zaistnieje).

Nauczyciele powinni uwzględniać w planowaniu zajęć dydaktycznych, oraz ich późniejszym prowadzeniu, możliwość stosowania różnorodnych sposobów prezentacji treści lekcji tak, aby umożliwić równy dostęp do informacji wszystkim uczniom (dostosowanie mowy i języka, aby była zrozumiała przez uczniów z trudnościami z rozumieniem mowy i języka).

Interwencja może być zastosowana w każdej sytuacji dydaktycznej, w której uczestnikiem jest uczeń z trudnościami w rozumieniu mowy i języka bez względu na etiologię trudności. Interwencja może być rozpoczęta zarówno ze wskazania nauczyciela specjalisty, nauczyciela, którzy w swojej klasie ma uczniów z trudnościami w rozumieniu mowy i języka lub dyrektora placówki, który dostrzega taką potrzebę.

Podstawy naukowe interwencji:

Tekst łatwy do czytania i rozumienia to narzędzie dostępności informacyjno‑komunikacyjnej i racjonalne dostosowanie umożliwiające korzystanie z wolności i praw człowieka (Abramowska, Makowiecka, Czarkowska, Zima‑Parjaszewska, 2021). Określenie „formy łatwe do czytania i rozumienia” pojawia się w artykule 9 „Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych”. Międzynarodowe wytyczne dotyczące praktyk w zakresie języka łatwego do czytania i rozumienia zostały opracowane przez Inclusion Europe (IE, 2009) oraz Międzynarodową Federację Stowarzyszeń i Instytucji Bibliotekarskich (International Federation of Library Associations and Institutions) (IFLA, 1997, 2010). Określenie „tekst łatwy do czytania” w prawie krajowym zostało po raz pierwszy użyte w ustawie o zapewnieniu dostępności osobom o szczególnych potrzebach, uchwalonej 19 lipca 2019 roku (Ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, 2019). Ustawa nakłada na wszystkie podmioty publiczne obowiązek publikowania „czytelnych informacji” o zakresie swojej działalności na swoich stronach internetowych (Przybyła‑Wilkin, 2021; Ustawa z dnia 19 lipca 2019 roku o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami, 2019, art. 6 pkt 3c). Pierwsze polskie teksty w formacie języka łatwego do czytania i rozumienia zostały opublikowane w 2002 roku w czasopiśmie Społeczeństwo dla wszystkich, wydawanym przez dawne Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym (PSOUU) obecnie Polskie Stowarzyszenie na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI). W 2010 roku PSOUU, które jest członkiem sieci Inclusion Europe, opublikowało polską wersję europejskich standardów przygotowania tekstu łatwego do czytania i zrozumienia (Abramowska, 2015; za: Przybyła‑Wilkin, 2021). Tekst łatwy do czytania i rozumienia (ETR) to sposób opracowania informacji przeznaczonej dla osób mających problemy z czytaniem i rozumieniem, obejmujący zarówno dobór słów, sposób formułowania zdań, jak i kompozycję tekstu, rodzaj i rozmiar użytej czcionki, użycie odpowiednich ilustracji lub symboli (Abramowska i in., 2021).

Dla kogo przeznaczony jest ETR?

ETR przeznaczony jest dla wszystkich, którzy mają trudności w czytaniu i rozumieniu standardowych tekstów. Trudności tych osób mogą być spowodowane niepełnosprawnością bądź inną niekorzystną sytuacją (np. osoby z doświadczeniem migracji, dla których język, w którym sporządzono tekst nie jest językiem ojczystym).

Możemy zidentyfikować 2 główne grupy użytkowników ETR:

Osobom z tych grup teksty łatwe do czytania mogą otworzyć drzwi do lepszej edukacji. Materiały te mogą wzbudzić zainteresowanie i być narzędziem do poprawy umiejętności czytania (IFLA, 2010). Przy ich tworzeniu istotnym jest poznanie odbiorcy, dla którego przygotowywana jest konkretna informacja. Ma to znaczenie dla doboru słów, tak aby były one znane czytelnikowi bez konieczności ich dodatkowego wyjaśnienia. Sytuacją najbardziej pożądaną z punktu widzenia przydatności jest przygotowanie informacji dla konkretnej osoby, odpowiadając na jej potrzeby, możliwości poznawcze oraz sposób funkcjonowania („Tekst łatwy do czytania i zrozumienia. Instrukcja”, 2021).

ETR w edukacji

• Pierwszą przesłanką do wyboru tematu i opracowania materiału edukacyjnego i ćwiczeniowego w tekście łatwym jest podstawa programowa.

• Drugą przesłanką jest twórcze podejście do programu kształcenia i chęć nauczycieli do sprawdzenia się w innej formie pracy na etapie przygotowania się do prowadzenia zajęć.

• Czasami materiał edukacyjny wymaga zacytowania tekstu źródłowego, np. na języku polskim. Należy wtedy przedstawić uczniom oryginalny tekst, a jednocześnie opracować jego wersję łatwą.

• W tekście źródłowym w formie łatwej do czytania i zrozumienia należy wybrać najważniejsze treści kluczowe informacje i zapisać je w sposób najlepiej dostosowany do percepcji uczniów mających problemy z rozumieniem.

• Redaktor tekstu łatwego, który nie jest nauczycielem przedmiotowym, powinien przygotowywać go w ścisłej z nim współpracy.

• ETR będzie najmniej potrzebny na pierwszym etapie edukacyjnym, ponieważ większość podręczników i materiałów ma przystępną formę.

• ETR będzie najbardziej pożądany na drugim i trzecim etapie edukacyjnym. Należy jednak zadbać o to, aby pomimo zwiększonej czcionki, prostych zdań i ilustracji, tekst łatwy odwoływał się do wiedzy nastolatków i nie był infantylny.

• Najlepszymi redaktorami łatwego tekstu edukacyjnego są osoby, które na co dzień pracują z uczniami z trudnościami w czytaniu i rozumieniu oraz znają ich potrzeby.

• Ważnym w przygotowaniu tekstu łatwego do czytania jest sprawdzenie jego dostępności przez osoby z trudnościami w czytaniu i rozumieniu tekstów. Tekst powinien być skonsultowany minimum przez jedną taką osobę.

• Teksty w ETR są racjonalnym dostosowaniem dla osób ze szczególnymi potrzebami w realizacji prawa do nauki. Ich tworzenie w procesie edukacji może być oceniane jako obowiązek po stronie szkoły wobec tych uczniów i uczennic (opracowane na podstawie: *”*Tekst łatwy do czytania i zrozumienia. Instrukcja”, 2021).

Skuteczność ETR

W artykule pt. *”*Język łatwy do odczytania na stronach internetowych przyjaznych osobom z niepełnosprawnością: wpływ użytkowników bez niepełnosprawności” („Easy‐to‐read texts for students with intellectual disability: linguistic factors affecting comprehension”) autorzy: Sven Schmutz, Andreas Sonderegger, Juergen Sauer (2019) analizują wpływ używania języka łatwego do czytania (jako ważnego kryterium dostępności stron internetowych w celu użytkowników z niepełnosprawnością) na użytkowników bez niepełnosprawności. Przeprowadzono test użyteczności strony internetowej z udziałem 128 uczestników bez niepełnosprawności. Każdy uczestnik oceniał jedną z dwóch wersji strony internetowej: stronę z językiem konwencjonalnym oraz stronę opracowaną przy użyciu ETR. Dokonano pomiarów wydajności (np. rozpoznawania treści i czasu czytania) oraz subiektywnych reakcji użytkowników (np. postrzeganej użyteczności i sympatii do tekstu). Wyniki pokazały, że język łatwy do czytania (w porównaniu z językiem konwencjonalnym) doprowadził do poprawy niektórych wskaźników wydajności (np. rozpoznawania treści). Nie można jednak pominąć niekorzystnego wpływu zastosowania ETR na użytkowników bez niepełnosprawności: zmniejszenie sympatii do tekstu i zamiaru ponownego odwiedzenia strony internetowej. Na podstawie uzyskanych wyników autorzy stwierdzają, że uwzględnienie dostępności w projektowaniu stron internetowych może zapewnić szeroki zakres korzyści również dla użytkowników bez niepełnosprawności. Konkludują, że dalsze prace nad wpływem wielorakich aspektów dostępności (w tym dostępności tekstu) na różne grupy użytkowników zwiększyłyby świadomość dostępności wśród praktyków, co przyczyniłoby się do większej równości i integracji dla użytkowników sieci internetowej. Podkreślają jednak bardzo istotny aspekt konieczności uwzględnienia przy wdrażaniu ETR na stronach internetowych zarówno niekorzystnych, jak i korzystnych skutków dla użytkowników bez niepełnosprawności.

Inmaculada Fajardo z zespołem badaczy (2014) w artykule pt. „Łatwe do czytania teksty dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualna: Czynniki językowe wpływające na rozumienie” („Easy‐to‐read texts for students with intellectual disability: linguistic factors affecting comprehension”) prezentują badania, w których został sprawdzony poziom rozumienia fragmentów tekstu hiszpańskiego, zaprojektowanego zgodnie z wytycznymi IFLA (2009) dotyczącymi tekstu łatwego do czytania oraz związek między rozumieniem czytania a różnymi cechami językowymi tych tekstów. Poproszono 16 uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim i niskim poziomem umiejętności czytania o zapoznanie się z tekstami łatwymi do przeczytania, a następnie o wypełnienie testu czytania ze zrozumieniem. Badania zasadniczo potwierdziły, że korzystanie z tekstów łatwych do czytania wspiera rozumienie treści przez uczniów z niepełnosprawnością intelektualną. Wskazały również na znaczenie takich czynników jak: długość tekstu, liczba zdań czy spójników w tekście. Im dłuższe teksty, tym niższy poziom ich rozumienia przez uczniów. Długie teksty są przez uczniów z niepełnosprawnością intelektualną postrzegane jako trudne, co negatywnie wpływa na motywację do czytania, a w konsekwencji wywołuje pasywne strategie czytania. Podobne prawidłowości dotyczą liczby zdań i spójników w tekście. Im większa liczba zdań i ich złożoność, tym uczniowie osiągali niższe wyniki w pytaniach sprawdzających rozumienie tekstu. Autorzy mają nadzieję, że ich spostrzeżenia pomogą specjalistom w dziedzinie edukacji (nauczycielom, redaktorom tekstów itp.) w bardziej optymalnym dopasowywaniu tekstów do poziomu czytania uczniów z niepełnosprawnością intelektualną.

Również słoweńscy autorzy: Marta Licardo, Nina Volčanjk i Dragica Haramija zbadali skuteczność tekstów łatwych do czytania w grupie uczniów z niepełnosprawnością intelektualną. W artykule pt. „Różnice w umiejętnościach komunikacyjnych wśród uczniów szkół podstawowych z lekką niepełnosprawnością intelektualną po zastosowaniu tekstów łatwych do czytania” („Differences in Communication Skills among Elementary Students with Mild Intellectual Disabilities after Using Easy‑to‑Read Texts”) prezentują badania, których celem była analiza różnic w mowie, języku i umiejętnościach komunikacyjnych między uczniami z lekką niepełnosprawnością intelektualną korzystającymi z tekstu narracyjnego (opowiadania) napisanego łatwym do czytania tekstem (grupa eksperymentalna), a uczniami z lekką niepełnosprawnością intelektualną korzystającymi z książki zawierającej tę samą treść, ale napisanej zwykłym tekstem (grupa kontrolna). Uzyskane wyniki wskazują, że uczniowie z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, którzy słuchają tekstu łatwego do czytania, wykazują lepsze umiejętności komunikacyjne w indywidualnych rozmowach z nauczycielem.

Rozumienie uczniów w grupie eksperymentalnej było lepsze niż w grupie kontrolnej zarówno na poziomie dosłownym, który odnosi się do rozumienia rzeczywistego znaczenia zdań, jak i na poziomie wnioskowania, który odnosi się do integracji między fragmentami tekstu lub między tekstem a wcześniejszą wiedzą. Autorzy konkludują, że tekst łatwy do czytania może poprawić zrozumienie i umiejętności językowe osób z niepełnosprawnością intelektualną, a zatem powinien być promowany i używany przez nauczycieli, innych specjalistów oraz rodziców tak często, jak to możliwe.

Autorzy: Victoria Yaneva, Irina Temnikova i Ruslan Mitkov (2015) w swoim artykule pt.  „Teksty dostępne dla osób z autyzmem. Studium Eye‑trackingu” (Accessible texts for autism: An eye‑tracking study) prezentują badania osób ze spektrum zaburzeń autystycznych wykorzystujące technologię śledzenia wzroku, których celem było dostarczenie dowodów na znaczącą różnicę we wzorcach uwagi uczestników ze spektrum zaburzeń autystycznych i bez oraz ocena poziomu rozumienia tekstów w formacie tekstów łatwych do czytania i rozumienia. Uczestnikami badania było 20 dorosłych osób ze spektrum zaburzeń autystycznych (7 kobiet, 13 mężczyzn) oraz 20 osób nieautystycznych (grupa kontrolna). Badanie dostarczyło dowodów na różnice we wzorcach uwagi między uczestnikami ze spektrum zaburzeń autystycznych i bez oraz zasugerowało, że zarówno zdjęcia, jak i symbole są przydatne osobom ze spektrum zaburzeń autystycznych w odbiorze tekstów. Z badań płynie również wniosek, że większość osób ze spektrum zaburzeń autystycznych woli czytać teksty z obrazami, w przeciwieństwie do osób bez spektrum autyzmu, dla których w większości przypadków nie ma znaczenia, czy w tekście znajdują się obrazy, czy nie. Interesującym kierunkiem przyszłych prac jest analiza rodzajów wskazówek wizualnych, które wspomagają rozumienie tekstów przez osoby ze spektrum zaburzeń autystycznych, a także analiza ich fiksacji wzroku na określonych konstrukcjach w tekstach.

Na podstawie uzyskanych wyników autorzy sformułowali kilka ważnych rekomendacji dla sposobu ilustrowania tekstów łatwych do czytania przeznaczonych dla osób ze spektrum zaburzeń autystycznych:

• Ilustrowanie głównych myśli w akapitach tekstu poprzez wstawienie obrazów związanych z tematem akapitu; obrazy powinny być umieszczone jak najbliżej zdania lub grup zdań, do których się odnosi.

• Zdjęcia i symbole są tak samo odpowiednie, więc przy tworzeniu łatwych tekstów dla osób ze spektrum zaburzeń autystycznych można wykorzystywać oba sposoby ilustracji; należy jednak unikać używania symboli, które są zbyt abstrakcyjne lub ich zrozumienie wymaga znacznej wcześniejszej wiedzy w danym obszarze.

• Należy unikać wszelkich obrazów niezwiązanych ze znaczeniem tekstu.