Planowanie interakcji między uczniami
Zanim nauczyciel zacznie planować proces integracji klasy, musi sobie uświadomić, że koledzy i koleżanki z klasy to często jedyna grupa rówieśnicza, w której funkcjonują uczniowie z doświadczeniem migracji. Z tego powodu szczególnie ważne jest, aby czuli się oni w niej dobrze. Poza tym w grupach, w których uczniowie mają między sobą dobre relacje, łatwiej jest zapobiegać niepożądanym zachowaniom. Budowanie kontaktów, czyli sieci powiązań między dziećmi, jest jedną ze strategii zapobiegania przemocy czy wykluczaniu (Pyżalski, 2018). Aktywne wspieranie procesu budowania klasowej wspólnoty może być częścią programu profilaktycznego.
Aby w czasie lekcji były możliwe interakcje między uczniami, trzeba zaplanować działania w małych grupach, najlepiej w parach lub trójkach. Nauczyciel musi podjąć dwie decyzje: jaką wybrać metodę/technikę pracy i w jaki sposób podzielić uczniów na zespoły.
Wybór metody/techniki
Gdy do klasy dołącza nowy uczeń, zwłaszcza osoba, dla której język polski jest językiem obcym, lub gdy po prostu zaczyna się pracować z konkretną klasą nad zwiększeniem interakcji pomiędzy uczniami, warto wybierać krótkie, konkretne zadania. Przez pierwszy okres mogą to być dwuminutowe rozmowy, w czasie których uczniowie mają coś wspólnie wymyślić, ustalić, przypomnieć sobie coś albo rozwiązać jakiś problem czy znaleźć rozwiązanie zagadki. Na kolejnym etapie – oprócz rozmów – dobrze sprawdzą się kilkuminutowe zadania, które wymagają wykonania rysunku lub wizualizacji jakiegoś zagadnienia, uzupełnienia schematu, zapisania krótkiego wniosku z dyskusji. Ważne, aby na początku zadania nie wymagały zbyt długiego pisania i dawały uczniom możliwość wykorzystywania różnych umiejętności. Tego typu aktywności najlepiej sprawdzą się na początku i na końcu lekcji. Gdy uczniowie przyzwyczają się do krótkiej pracy w małych grupach, można zacząć wprowadzać zadania polegające na dłuższej, np. kilkunastominutowej współpracy. Oczywiście niezwykle ważny jest wtedy właściwy dobór zadań, które wymagają od uczniów współdziałania i które pokazują grupie wyraźnie, że łatwiej jest osiągnąć cel, współpracując ze sobą, pomagając sobie nawzajem, dzieląc się wiedzą i swoimi umiejętnościami. Warto sięgać po zadania i ćwiczenia, które nie polegają na rywalizacji i w których wszyscy odnoszą sukces (zasada win‑win). Szczegółowe opisy propozycji takich metod i technik, wraz z konkretnymi przykładami z lekcji, zostały umieszczone w dwóch oddzielnych materiałach, dostępnych w ramach tego modułu szkoleniowego. W pierwszym materiale o tytule Propozycje aktywności sprzyjających integracjiPropozycje aktywności sprzyjających integracji zawarte są wskazówki dla wychowawców i specjalistów, natomiast drugi – Rozmowy w parachRozmowy w parach – jest przeznaczony dla nauczycieli przedmiotowych.
Dobór do grup
Po tym jak nauczyciel zdecyduje już, w której fazie lekcji uczniowie będą pracować w parach lub małych grupach, i wybierze technikę i zadanie, musi on następnie dobrać uczniów w zespoły. Do wyboru ma 3 strategie: 1) poprosić uczniów, aby sami utworzyli zespoły, 2) samemu dobrać uczniów do zespołów lub 3) przeprowadzić losowanie.
Z perspektywy wszystkich uczniów, a zwłaszcza ucznia z doświadczeniem migracji, najgorsze jest pierwsze rozwiązanie. Tylko pozornie zapewnia ono uczniom komfort i bezpieczeństwo. W praktyce wzmacnia hierarchiczność struktury klasy, utrwala podział na grupy uczniów, którzy się bardziej lubią, i wyklucza osoby o najsłabszej pozycji. Swobodne dobieranie się uczniów w grupy wiąże się dla nich z dużym napięciem i nie rekomenduje się takiego rozwiązania. Uczniowie są pełni obaw, zadają sobie pytania: Czy ktoś mnie wybierze i będzie chciał ze mną pracować? Co będzie, jak nie zostanę wybrany, i na końcu nauczyciel dołączy mnie do grupy i wtedy wszyscy zobaczą, że nikt mnie nie lubi? Jeśli tworzymy trzyosobową paczkę, to kto zostanie bez pary?
Nauczyciel może również stosować celowy dobór do grup, czyli wskazać członków danego zespołów. Taka strategia sprawdza się wtedy, gdy chcemy wpłynąć na zmianę struktur socjometrycznych w klasie lub połączyć konkretne osoby ze względu na rodzaj zaplanowanego zadania (grupy jednorodne lub zróżnicowane). Rozwiązanie to wiąże się z przypisywaniem (uświadomionym lub nie) poszczególnym uczniom określonych cech i ról i może ograniczać ich rozwój. Nauczyciel stosujący taką strategię musi też pamiętać, kto z kim już pracował – żeby tworzyć różnorodne zespoły – i wcześniej opracowywać skład grup.
Szybkim i wygodnym sposobem doboru do grup jest losowanie. Badania potwierdzają jego skuteczność – edukacyjną i wychowawczą – pod dwoma warunkami. Losowanie musi być jawne, czyli jego zasady muszą być przejrzyste i musi się ono odbywać w obecności uczniów, a składy grup muszą się często zmieniać (Liljedahl, 2023). Gdy w klasie zaczynamy stosować losowanie, możemy się spodziewać przejściowych protestów uczniów. Dlatego warto zacząć od zadań 2–3‑minutowych – aby odciągnąć uwagę uczniów od faktu, że nie mają wpływu na to, z kim będą pracować – i wybierać atrakcyjną technikę doboru (losowanie za pomocą kart, puzzli, tytułów książek podzielonych na 2 lub 3 części, dwujęzycznego/wielojęzycznego memory itd.).
Nauczyciel może wykorzystać do losowania karty do gry. Odlicza tyle kart, ilu jest uczniów, pamiętając o tym, by karty tworzyły pary. Jeśli w klasie jest nieparzysta liczba uczniów, tworzy jedną trójkę. Uczniowie losują karty i łączą się w pary zgodnie z figurami.
W doborze uczniów do grup mogą też być pomocne karty memo. Nauczyciel przygotowuje tyle kart lub obrazków memo, ilu jest obecnych uczniów, a następnie prosi, żaby każdy wylosował dla siebie kartę. Potem uczniowie łączą się w pary – szukają osoby, która wylosowała taką samą kartę lub taki sam obrazek.
Do ustalenia składu grup nauczyciel może wykorzystać również program lub aplikację, które są atrakcyjne wizualnie. Dla wygody warto wybrać takie narzędzie, które pozwala zapisać listę imion dzieci, i przy każdym użyciu odznaczać, kto jest nieobecny.
Po kilku lekcjach uczniowie przyzwyczają się do nowej zasady i ją zaakceptują. Trzeba pamiętać o jednym wyjątku. Nie stosuje się losowego doboru do grup w klasach, w których pojawił się problem wykluczenia lub innego rodzaju przemocy. W takiej sytuacji najpierw pracuje się z klasą nad zmianą zachowań, nie naraża się ucznia doświadczającego przemocy na stres związany z możliwością znalezienia się w jednym zespole z osobą/osobami, ze strony których doświadczyli złego traktowania.
Gdy uczniowie przyzwyczają się do losowego doboru do grup, nauczyciel może wybierać najwygodniejszą dla siebie technikę, np. losowanie do grup za pomocą patyczków w sposób dobrze widoczny dla uczniów i ułożenie ich na biurku, aby każdy mógł sobie przypomnieć, z kim pracuje.
Zarządzanie przestrzenią – ważny element w procesie integrowania uczniów
Zarządzanie przestrzenią w klasie może wspierać proces budowania relacji. Dobrze sprawdza się cotygodniowe losowanie nowych miejsc w ławkach. Dzięki temu prostemu zabiegowi można „wybić” uczniów ze schematu po to, by siadali w różnych miejscach w klasie, pracowali i rozmawiali z innymi osobami. Nauczyciel stwarza uczniom okazję do kontaktów i nawiązywania relacji z każdym uczniem w klasie. Z drugiej strony nikt nie musi współpracować przez długi czas z jedną osobą, na przykład taką, którą mniej lubi albo która wymaga wsparcia ze strony nauczyciela. Zajmowanie miejsc zgodnie z wynikami jawnego losowania daje uczniom poczucie sprawiedliwości.
W zależności od celu zajęć warto zmieniać ustawienia ławek i krzeseł w sali. W początkowej fazie, w której uczniowie spotykają się po raz pierwszy w nowej klasie lub po przerwie wakacyjnej odbudowują relacje, można tworzyć krąg z krzeseł do rundek podsumowujących lub wprowadzających do tematu czy ćwiczeń przełamujących lody. Siedzenie w kręgu wyrównuje pozycje wszystkich uczestników, skłania do patrzenia na osobę mówiącą, pomaga nauczycielowi zmniejszyć dystans dzielący go od uczniów. Aby wzmocnić współpracę pomiędzy uczestnikami zajęć, warto tworzyć wyspy do pracy w grupach i ustawiać ławki w podkowę.