Praca z zasadami
Jedną z najskuteczniejszych metod stosowanych w klasach przez nauczycieli jest praca z zasadami, czyli z klasowym kontraktem. Badacze i praktycy rekomendują tę metodę do pracy z wszystkimi uczniami, w klasach na wszystkich etapach edukacyjnych, zwłaszcza w klasach zróżnicowanych. Dzięki takiej metodzie pracy oczekiwania zarówno nauczycieli, jak i samych uczniów są jawne i zrozumiałe. Nikt nie musi się domyślać, jakie zachowania są dobrze widziane przez każdą ze stron, a jakie nie będą przez nie akceptowane. Zasady zazwyczaj dotyczą współpracy, zaangażowania, okazywania szacunku, procesu uczenia się, a także spraw organizacyjnych. Warto pamiętać, zwłaszcza w klasie zróżnicowanej kulturowo, że wzorce – w zależności od danej kultury – mogą się różnić i wiele zachowań, które są postrzegane w tradycji polskiej szkoły jako „złe” czy niepożądane, wynika po prostu z różnic kulturowych i warunków uczenia się (Curran, 2003). Rozmowy między nauczycielami i uczniami na temat wartości i oczekiwań wzmacniają więzi i dają poczucie wpływu na atmosferę panującą w klasie. Zasady pomagają uczniom regulować własne zachowania i rozwijać kompetencje społeczne. Przypominają im one, że posiadanie pewnych praw wiąże się także z obowiązkami. Dla nauczyciela takie rozmowy są punktem odniesienia w sytuacji interwencji spowodowanej niewłaściwym zachowaniem ucznia.
Pracę z kontraktem w klasie można podzielić na 3 etapy:
Ustalenie zasad.
Przypominanie o zasadach i odwoływanie się do nich.
Ewaluacja i modyfikacja kontraktu.
Ustalenie zasad
Na pierwszym etapie, najczęściej na początku roku szkolnego, ale także w każdym innym momencie, nauczyciel opracowuje z uczniami zasady, które będą obowiązywały w klasie. Istnieje wiele sposobów wprowadzania do klasy kontraktu i formułowania zasad. Kilka pomysłów i przykładów zostało opisanych w materiale dostępnym w tym module: Ustalanie zasad obowiązujących w klasieUstalanie zasad obowiązujących w klasie. Ważne jest, aby w czasie lekcji wprowadzającej każdy punkt kontraktu został dokładnie omówiony i wyjaśniony oraz aby uczniowie zaakceptowali wszystkie zasady i zgodzili się ich przestrzegać. Najlepiej zapisać je na dużym papierze, poprosić uczniów o podpisanie się pod nimi i powiesić kontrakt w widocznym miejscu.
Na tym etapie warto ustalić w gronie nauczycieli uczących w jednej klasie, kto z nich wprowadza kontrakt. Możliwe są dwa rozwiązania. Pierwsze: w klasie obowiązuje jeden kontrakt przygotowany w czasie godziny wychowawczej, nauczyciele przedmiotowi znają go i stosują się do zasad w czasie lekcji. Drugie rozwiązanie: nauczyciele pracują w klasie z różnymi kontraktami, dostosowanymi do stylu uczenia i metod danego nauczyciela w czasie jego lekcji. W przypadku drugiego rozwiązania najczęściej wychowawca opracowuje z uczniami zasady dotyczące zachowania w grupie rówieśniczej, zasady te obowiązują nie tylko w czasie lekcji, ale też w innych sytuacjach szkolnych (komunikacja, współpraca, rozwiązywanie konfliktów, okazywanie sobie szacunku). Nauczyciele przedmiotowi wówczas skupiają się na tym, co dzieje się w klasie podczas lekcji (organizacja lekcji, poruszanie się po klasie, zabieranie głosu, współpraca). Oba rozwiązania mają swoje wady i zalety, dlatego warto wybrać to, które najlepiej pasuje do kultury pracy szkoły i potrzeb nauczycieli.
Warto pamiętać, że, w sytuacji kiedy do klasy dołącza nowy uczeń, konieczne jest ponowne omówienie dotychczasowych zasad. Można wykorzystać tę okazję do ewaluacji i modyfikacji kontraktu.
Odwoływanie się do zasad
Jak wskazuje E. Lemańska‑Lewandowska (2013) nauczyciele rozumieją wpływ kontraktu na stosunki panujące w klasie podczas lekcji, ale kończą pracę z zasadami w momencie ich opracowania. Poświęcają oni jedną lub dwie godziny na początku roku na przygotowanie kontraktu i nigdy do niego nie wracają (Lemańska‑Lewandowska, 2013). Warto więc podkreślić, że od momentu gdy w klasie zawiśnie już plakat z zasadami, rozpoczyna się najważniejsza praca nauczyciela – pomaganie uczniom w postępowaniu zgodnym z zasadami.
W pierwszych tygodniach po opracowaniu w klasie kontraktu nauczyciele powinni często przypominać uczniom o zasadach, potem mogą robić to rzadziej, ale nie powinni całkiem rezygnować z tej praktyki. Nauczyciele mogą przywoływać treść kontraktu poprzez:
odczytywanie wszystkich zasad na początku lekcji lub poproszenie któregoś z uczniów o ich odczytanie;
wybranie jednej zasady, która będzie szczególnie ważna w czasie danej lekcji, odczytanie jej i wyjaśnienie, dlaczego ta zasada będzie dziś szczególnie ważna;
wybranie jednej zasady i poproszenie uczniów o przypomnienie, dlaczego ta zasada została uznana przez wszystkich za ważną i wartą zapisana;
poproszenie uczniów o krótką rozmowę w parach na temat wybranej zasady, np. według przykładowych pytań: Nad przestrzeganiem której zasady chcesz pracować? O której zasadzie już pamiętasz? Która zasada jest najłatwiejsza / najtrudniejsza / najczęściej łamana / najczęściej przestrzegana?
Praca z zasadami stwarza okazje do częstych, opartych na faktach i, co bardzo ważne, szczerych pochwał uczniów. Aby wzmocnić pozytywne zachowania można:
na koniec lekcji pochwalić całą klasę za przestrzeganie konkretnych zasad;
podejść do wybranego ucznia i go po cichu pochwalić;
poprosić uczniów o krótką rozmowę w parach na temat wybranej zasady, np. przykładowo według poleceń: Opowiedz o sytuacji, w której przestrzegałeś/ przestrzegałaś zasady. Doceń kolegę lub koleżankę za konkretną sytuację, w której przestrzegał/przestrzegała jednej z zasad;
wpisać pochwałę do dziennika.
Gdy w czasie lekcji pojawiają się zachowania naruszające dyscyplinę, nauczyciel odwołuje się do kontraktu podczas interwencji w następujący sposób:
nawiązuje kontakt wzrokowy z uczniem, a potem wskazuje na kontrakt;
nawiązuje kontakt wzrokowy z uczniem, potem podchodzi do plakatu i wskazuje konkretny punkt kontraktu;
wypowiada imię ucznia i odczytuje zasadę;
wypowiada imię ucznia i prosi go o odczytanie zasady;
podchodzi do ucznia i po cichu pyta go, której zasady nie przestrzega,
w czasie indywidualnej rozmowy z uczniem pyta go, której zasady jest mu trudno przestrzegać, dopytuje, co przeszkadza mu w zachowaniu zgodnym z umową, a co ułatwia jej zachowanie, jak można go wesprzeć w przestrzeganiu zasad.
Nauczyciel może wykorzystywać kontrakt do wspierania indywidualnego rozwoju ucznia, przede wszystkim poprzez wybieranie działań sprzyjających autorefleksji, na przykład:
prosi ucznia o dokonanie samooceny w odniesieniu do poszczególnych punktów lub całego kontraktu;
wykorzystuje zasady w czasie rozmowy o indywidualnych celach ucznia, w czasie udzielania informacji zwrotnej dotyczącej zachowania omawia kolejno punkty kontraktu, wskazuje sukcesy i obszary do pracy.
Przykładowe odwołania do kontraktu
W opisanych poniżej przykładowych sytuacjach szkolnych warto zwrócić uwagę na to, jak nauczyciele odwołują się do kontraktu: przywołują zasadę w takiej postaci, w jakiej została ona zapisana, nie obudowują zasady dodatkowym komentarzem, zachowują spokój.
Opis sytuacji 1
W czasie lekcji geografii w klasie 8 uczniowie pracują w trzyosobowych zespołach, porównują klimaty różnych miejsc i wybierają te, w których najprzyjemniej by było spędzić wakacje. Nauczycielka monitoruje pracę grup. Gdy podchodzi do stolika przy oknie, słyszy, że uczniowie rozmawiają o koncercie. Nauczycielka zatrzymuje się przy ławce i mówi: „Angażujemy się w wykonywanie zadań grupowych”. Czeka, aż uczniowie zaczną pracę.
Opis sytuacji 2
Nauczycielka zaplanowała w klasie 6 lekcję, w czasie której uczniowie 2 razy będą rozmawiali w losowo dobranych parach. Po przywitaniu się i podaniu celu lekcji nauczycielka mówi: „Dziś zaplanowałam pracę w parach, dlatego szczególnie ważne będą dla nas 2 zasady: pracujemy w losowo dobranych grupach i słuchamy siebie bez przerywania. Kto przypomni, dlaczego umówiliśmy się na te zasady?”.
Opis sytuacji 3
W czasie lekcji języka polskiego w klasie 7 zakończył się czas przeznaczony na rozmowę w parach i teraz wskazani przez nauczycielkę uczniowie przedstawiają wnioski z rozmowy. Najpierw zaczęła mówić Kasia: „Naszym zdaniem to sprawiedliwe, że Świtezianka ukarała strzelca”. W tym momencie głośno odzywa się Zosia: „Ale nie musiała go topić”. Nauczycielka ignoruje wypowiedź Zosi, cały czas patrzy na Kasię i pyta: „Dlaczego tak sądzicie?”. Kasia kontynuuje: „Bo jej obiecał wierność”. W tym momencie przerywa Janek i mówi: „Ale to było nieuczciwe”. Nauczycielka patrzy na uczniów i spokojnym tonem mówi: „Jedna osoba mówi, pozostałe słuchają”.
Opis sytuacji 4
Nauczyciel matematyki, po zakończeniu podsumowania lekcji, ale przed sygnałem, że można się pakować, rozdaje uczniom karteczki i mówi: „W tym tygodniu szczególnie pracowaliśmy nad stosowaniem zasady: »czekam na swoją kolej«. Bardzo wam dziękuję za wysiłek, widzę, że to trudne, żeby nie odpowiadać, gdy się wie, jaka jest odpowiedź. Teraz zapiszcie na karteczce numer zasady, na której waszym zdaniem powinniśmy się skupić w przyszłym tygodniu”.
Opis sytuacji 5
Nauczycielka spędza przerwę w klasie razem z piątoklasistami. Chłopcy utworzyli grupę i rozmawiają o wczorajszym meczu. Są bardzo podekscytowani. Jeden z nich, opisując faul na zawodniku, użył wulgarnego słowa. Nauczycielka spogląda na uczniów i mówi dość głośno, ale spokojnie: „W naszej klasie używamy ładnego języka”. Chłopcy odwracają się do nauczycielki, przepraszają i wracają do rozmowy. Nauczycielka widzi, że Staś robi do kolegów miny, ale to ignoruje. Przez chwilę patrzy w kierunku chłopców, dając im do zrozumienia, że oczekuje stosowania się do zasady.
Ewaluacja zasad i modyfikacje kontraktu
Co pewien czas, przynajmniej raz w semestrze, nauczyciel zaprasza uczniów do rozmowy na temat zasad obowiązujących w klasie. Organizuje aktywności, dzięki którym uczniowie mają okazję zastanowić się, które zasady trzeba doprecyzować lub zmodyfikować, jakie nowe zasady warto wprowadzić, które zapisy nie są już potrzebne (ponieważ wszyscy już stosują się do zasady lub warunki się zmieniły).
Błędne przekonania na temat kontraktu
Kontrakt nie jest skuteczną metodą pracy, ponieważ uczniowie po tygodniu zapominają o zasadach i wracają do dawnych przyzwyczajeń.
Samo spisanie kontraktu nie zmienia zachowań uczniów. Konieczna jest codzienna praca z zasadami – przypominanie o nich, odwoływanie się do nich w sytuacjach ich naruszenia, chwalenie za ich przestrzeganie. Zmiana zachowania jest procesem długotrwałym i wymaga wspierania uczniów przez dorosłych. Sam fakt rozumienia zasad nie przekłada się na pamiętanie o nich.
Kontrakt jest potrzebny tylko wtedy, gdy w klasie pojawiają się poważne problemy.
To prawda, że funkcjonujący w klasie kontrakt ułatwia pracę nad rozwiązaniem konfliktów. Trudno jednak ustalać z uczniami zasady, gdy w klasie już pojawiły się trudne relacje między uczniami.
Zasady służą prewencji, przedstawieniu oczekiwań i wspieraniu uczniów w rozumieniu i regulowaniu swojego zachowania. Kontrakt może dotyczyć różnych aspektów szkolnego życia, na przykład współpracy, zaangażowania w wykonywanie zadań, równoważenia głosów (czekania na swoją kolej, dawania przestrzeni do wypowiedzi innym, zabierania głosu przez wszystkich), ale także okazywania szacunku i rozwiązywania konfliktów. Kontrakt nie jest narzędziem karania i rozliczania uczniów z ich błędów. Nauczyciel może odwoływać się do kontraktu w różnych sytuacjach, także w tych trudnych, nie jest to jednak podstawowe narzędzie do pracy z uczniami, jeżeli w klasie pojawiają się zachowania przemocowe.