Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
Wisława Szymborska Wywiad z Atropos

Pani Atropos?

Zgadza się, to ja.

Z trzech córek Konieczności
ma Pani w świecie opinię najgorszą.

Gruba przesada, moja ty poetko.
Kloto przędzie nić życia,
ale ta nić jest wątła,
nietrudno ją przeciąć.
Lachezis prętem wyznacza jej długość.
To nie są niewiniątka.

A jednak w rękach Pani są nożyce.

Skoro są, to robię z nich użytek.

Widzę, że nawet teraz, kiedy rozmawiamy...

Jestem pracoholiczką, taką mam naturę.

Czy nie czuje się Pani zmęczona, znudzona,
senna przynajmniej nocą? Nie, naprawdę nie?
Bez urlopów, weekendów, świętowania świąt,
czy choćby małych przerw na papierosa?

Byłyby zaległości, a tego nie lubię.

Niepojęta gorliwość.
I znikąd dowodów uznania,
nagród, wyróżnień, pucharów, orderów?
Bodaj dyplomów oprawionych w ramki?

Jak u fryzjera? Dziękuję uprzejmie.

Czy ktoś Pani pomaga, jeśli tak, to kto?

Niezły paradoks – właśnie wy, śmiertelni.
Dyktatorzy przeróżni, fanatycy liczni.
Choć ja ich nie popędzam.
Sami się garną do dzieła.

Pewnie i wojny muszą Panią cieszyć,
bo duża z nich wyręka.

Cieszyć? Nie znam takiego uczucia.
I nie ja do nich wzywam,
nie ja kieruję ich biegiem.
Ale przyznaję: głównie dzięki nim
mogę być na bieżąco.

Nie szkoda Pani nitek przyciętych zbyt krótko?

Bardziej krótko, mniej krótko –
to tylko dla was różnica.

A gdyby ktoś silniejszy chciał pozbyć się Pani
i spróbował odesłać na emeryturę?

Nie zrozumiałam. Wyrażaj się jaśniej.

Spytam inaczej: ma Pani Zwierzchnika?

...Proszę o jakieś następne pytanie.

Nie mam już innych.

W takim razie żegnam.
A ściślej rzecz ujmując...

Wiem, wiem. Do widzenia.

pani Źródło: Wisława Szymborska, Wywiad z Atropos, [w:] Wisława Szymborska, Dwukropek, Kraków 2005, s. 25.
RkAnNKGB2Dd0W
Alexander Rothaug, Trzy boginie losu, ok. 1910
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Przystępując do analizy i interpretacji utworu literackiego, należy pamiętać,
że pod pojęciem tym kryją się różne działania pracy z tekstem, które jednak ściśle się ze sobą łączą. Analiza polega na rozbiorze oraz zrozumieniu budowy dzieła. Interesuje nas jego struktura i poszczególne części kompozycyjne, układ wersyfikacyjny, język (gramatyka, składnia) oraz wykorzystane w utworze środki stylistyczne. Celem analizy jest wyodrębnienie i nazwanie elementów składowych utworu, a następnie odpowiedzenie sobie na pytania:

  • Czemu służy zastosowana budowa wiersza?

  • Dlaczego określone elementy zostały wykorzystane w tekście?

  • Jakie relacje zachodzą między nimi?

W zależności od charakteru tekstu analizie można poddać całość utworu bądź jego poszczególne poziomy, np. tylko jego ukształtowanie wersyfikacyjne bądź stylistyczne.

Interpretacja utworu poetyckiego to pogłębiony etap pracy z tekstem. Bardzo często zazębia się jednak z analizą formalną. Interpretacja polega na wydobyciu i wyjaśnieniu sensu, wymowy utworu na podstawie jego treści, ale też umieszczeniu danego dzieła w szerszym kontekściekontekstkontekście, który jest sugerowany w samym tekście.

Jeśli potrzebujesz powtórzyć zagadnienia dotyczące analizy i i interpretacji, przypomnij sobie treść lekcji: Jak interpretować utwory poetyckie?

Rodzaje kontekstów przydatnych przy interpretacji utworu literackiego

Interpretacja może dotyczyć poszczególnych elementów dzieła literackiego
(np. symboli, metaforyki, motywówmotywmotywów) bądź też dzieła w całości. Zarówno poszczególne elementy utworu, jak i jego całokształt mogą być rozważane jedynie w kontekście samego dzieła, ale często zdarza się, że poszukujemy dla nich także kontekstów zewnętrznych. Do najistotniejszych kontekstów interpretacyjnych, na które możemy się powołać, należą:

  • kontekst biograficzny – czynniki związane bezpośrednio z życiem autora utworu, które mogły wpłynąć na kształt dzieła,

  • kontekst historyczny bądź społeczny – czynniki historyczne oraz społeczne (stosunki międzyludzkie, obyczajowość epoki), które wpłynęły na powstanie utworu,

  • kontekst filozoficzny bądź religijny – sugerowane w utworze odniesienia
    do prądów filozoficznych, ideologii, także – przekonań religijnych,

  • kontekst historycznoliteracki – cechy utworu, które odsyłają do określonych prądów, kierunków, stylów literackich, ale też motywów czy tematów; tutaj też można poszukiwać relacji interpretowanego utworu z innymi dziełami danego autora bądź innych twórców, które miały wpływ na jego powstanie,

  • kontekst teoretycznoliteracki – cechy utworu, które odsyłają do rodzajów, gatunków, odmian gatunkowych i typów literackich,

  • kontekst artystyczny (interdyscyplinarny) – odnalezienie w utworze elementów, które łączą go z innymi dziedzinami (dyscyplinami) sztuki, takimi jak malarstwo, architektura, rzeźba czy muzyka.

Należy pamiętać, że dla każdego tekstu poetyckiego istnieją różne konteksty interpretacyjne. Celem interpretacji jest ich odnalezienie, poprawne zrozumienie i opis. Pogłębioną analizę i interpretację utworu określa się mianem eksplikacjieksplikacjaeksplikacji,
czyli szczegółowego przyjrzenia się wszystkim elementom składowym utworu, ich rozbioru, poszukiwań jak najszerszych kontekstów dzieła.

Indeks górny Oprac. na podstawie: Janusz Sławiński, Analiza dzieła literackiego, [hasło w:] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 1989, s. 29.
Janusz Sławiński, Interpretacja
, [hasło w:] Słownik terminów literackich, red. J. Sławiński, Wrocław 1989, s. 199‑200. Indeks górny koniec

Konteksty interpretacyjne wiersza Wisławy Szymborskiej Wywiad z Atropos

Kontekst historycznoliteracki

Rq2TTvDfAvq9S1
Bernardo Strozzi, Trzy Parki, przed 1664
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wywiad z Atropos został zamieszczony w tomie Dwukropek, wydanym w roku 2005. Wcześniej wiersz był drukowany w „Zeszytach Literackich” nr 86, 2004. Rozmowa z grecką boginią Atropos, przecinającą nić ludzkiego życia, to wiersz równocześnie poważny i „niepoważny”, powstały gdzieś na granicy pomiędzy stylem „wysokim” – tragicznym, a „niskim” – żartobliwym. Poważny, bo podejmuje egzystencjalne, podstawowe dla człowieka zagadnienia związane z życiem i śmiercią. Bogini Atropos okazuje się boginią śmierci, a może raczej samą śmiercią. Wiersz Szymborskiej wpisuje się w wielowiekową kulturową tradycję danse macabre, a więc tańców śmierci, utworów przede wszystkim średniowiecznych (np. Rozmowa Mistrza Polikarpa
ze Śmiercią
), ale i współczesnych (np. Wywiad Białoszewskiego), których tematem było spotkanie i rozmowa ludzi ze śmiercią (nawiązanie do tego gatunku tłumaczy także silny wydźwięk satyryczny wiersza Szymborskiej). O szerokich kulturowych nawiązaniach, typowych dla tej poetki, świadczy także odniesienie do greckiej mitologii. Sięgnięcie po tradycję mitologiczną i chrześcijańską podkreśla uniwersalny sens wiersza.

Słownik mitologii greckiej i rzymskiej

Mojry – personifikacja przeznaczenia człowieka, losu, który każdemu przypada na tym świecie. [...] Bezosobowa mojra jest równie nieubłagana jak przeznaczenie: ucieleśnia prawo, którego nawet bogowie nie mogą przekroczyć, nie narażając porządku świata na niebezpieczeństwo. Właśnie mojra powstrzymuje to lub inne bóstwo przed niesieniem pomocy któremuś z herosów na polu bitwy, kiedy nadeszła jego „godzina”. Stopniowo rozwinęła się prawdopodobnie idea mojry powszechnej, władającej przeznaczeniem wszystkich istot ludzkich, a przede wszystkim po epopejach homerowych, trzech mójr, sióstr: Atropos, Kloto i Lachesis, które wyznaczały długość życia każdego śmiertelnika od narodzin aż do śmierci za pomocą nici, którą jedna przędła, druga zwijała, a trzecia ucinała, kiedy to życie dobiegło końca.

moj Źródło: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, red. P. Grimmal, Wrocław 1987, s. 238.
R6SlktMgukhWA
Francisco Goya, Parki, 1819–1823
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Funkcja humoru i ironii

Humor i ironiaironiaironia okazują się najważniejszymi elementami tego wiersza – spełniają potrójną rolę: bawią czytelnika, pokazują egzystencjalny temat w sposób opalizujący różnymi znaczeniami oraz oswajają śmierć. Poprzez żart, humor czynią ją w jakiejś mierze łatwiejszą do przyjęcia, bo czy nie jest tak, że śmiech sprawia, że nawet straszne rzeczy wydają się bardziej „oswojone” (podobną funkcję spełniały zresztą utwory średniowieczne).

Andrzej Borowski, pisząc o Rozmowie mistrza Polikarpa ze Śmiercią, zwrócił uwagę, że:

Andrzej Borowski Literatura polska i powszechna. Starożytność – Oświecenie

Uczony [mistrz Polikarp] pragnie przeprowadzić „wywiad” ze Śmiercią! Już sam ten pomysł jest komiczny, źle świadczy o mądrości mistrza. Jego reakcja na pojawienie się rozmówczyni w postaci rozkładającego się trupa jest również komiczna. Uwydatnia bezradność dotąd pewnego siebie uczonego.

bor Źródło: Andrzej Borowski, Literatura polska i powszechna. Starożytność – Oświecenie, Kraków 2002, s. 155.

Sama Wisława Szymborska mówiła:

Krystyna Nastulanka Sami o sobie. Rozmowy z pisarzami i uczonymi. Powrót do źródeł

Nie uprawiam wielkiej filozofii, tylko skromną poezję. Egzystencjaliści są monumentalnie i jednostajnie poważni, żartować nie lubią. Naprawdę nie czuję, żebym do tego typu myślenia szczelnie przylegała. W zbytniej powadze widzę zawsze coś odrobinę rozśmieszającego.

nie Źródło: Krystyna Nastulanka, Sami o sobie. Rozmowy z pisarzami i uczonymi. Powrót do źródeł, Warszawa 1975, s. 305.

Dialog jako model struktury wiersza

Anna Legeżyńska Wisława Szymborska

[...] głównym sposobem perswazji stosowanym przez Szymborską jest dialog rozumiany jako forma podawcza, ale i jako model struktury wiersza. Sytuacja dialogu gwarantuje czytelnikowi niezależność sądu, możliwość wyboru wartości. [...] Poetka lubi posługiwać się sytuacją rozmowy, zapewne dlatego, że jest to sytuacja dochodzenia do prawdy: metodą pytań, odpowiedzi, stawiania hipotez i eliminacji argumentów.

RjDOoV5STv4fy1
Wisława Szymborska na targach książki Svět knihy (Praga, 2010)
Źródło: Juan de Vojníkov , Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
glo Źródło: Anna Legeżyńska, Wisława Szymborska, Poznań 1997, s. 85 i 87.
Anna Legeżyńska Wisława Szymborska

Znawcy retoryki podkreślają psychologiczne znaczenie wstępu, który powinien koncentrować uwagę odbiorcy; „pierwsze wrażenie jest decydujące dla efektów perswazji” [...] Szymborska doskonale to rozumie i wykorzystuje w poezji [...]. Pytania stosowane [...] w roli wstępu, mogą być proste i wyrażone językiem potocznym.

zna Źródło: Anna Legeżyńska, Wisława Szymborska, Poznań 1997, s. 95–96.

Słownik

eksplikacja
eksplikacja

(łac. explicatio – tłumaczenie, wyjaśnienie) – wyjaśnienie treści; w przypadku dzieła literackiego to pogłębiona analiza i interpretacja tekstu, szczegółowy rozbiór tekstu

fenomenologia
fenomenologia

(gr. phainómenon – to, co się zjawia, pokazuje + logos – słowo, nauka) jest to nauka o fenomenach, czyli o tym, co nam się ukazuje jako takie, usiłuje opisać i zrozumieć, co się nam jawi w taki dokładnie sposób, w jaki ono samo nam się prezentuje; nie jest gotowym systemem filozoficznym, co przede wszystkim metodą opisu zjawisk

ironia
ironia

(gr. eironeía – przestawianie, pozorowanie) – drwina, złośliwość lub szyderstwo ukryte w wypowiedzi pozornie aprobującej, nadanie wypowiedzi odwrotnego sensu w stosunku do tego, co wynika ze znaczenia użytych słów, na przykład w celu ośmieszenia poglądów czy cech rozmówcy lub pokazania dystansu wobec osób
czy zjawisk; wypowiedź zawierająca ironię najczęściej jest krytyką lub naganą, która przyjmuje formę pozornej pochwały; ironia jest narzędziem literackim, w którym wybrane słowa są celowo używane do wskazania znaczenia innego niż dosłowne, można wyróżnić ironię słowną i sytuacyjną

kontekst
kontekst

(fr. contexte (łac. contextus – związek, przebieg) zespół odniesień niezbędnych
do zrozumienia utworu literackiego, dzieła naukowego itp.

motyw
motyw

idea, wątek lub postać utrwalone w kulturze, powtarzające się w utworach literackich różnych epok; też: najmniejszy niepodzielny element rzeczywistości przedstawionej w utworze