Ptaki (Aves) wykształciły szereg cech w budowie morfologicznej i anatomicznej. Mogą chodzić, biegać, pływać i nurkować, ale najbardziej charakterystyczną cechą ptaków jest lot.

Ewolucja lotu obdarzyła ptaki wieloma cechami. W konsekwencji cały organizm przeszedł zmiany zmierzające do faworyzowania lotu.

Ważne!

Wszystkie współcześnie żyjące ptaki mają pióra i obecnie jako jedyne zwierzęta odznaczają się tą cechą. Należy jednak pamiętać, że nie można traktować jej jako jedynej cechy dystynktywnej właściwej tej gromadzie, gdyż byłoby to dalece nieprecyzyjne.

Niebędące ptakami dinozaury miały skrzydła. Jednym z nich był kaudipteryks (Caudipteryx), dinozaur z rzędu gadziomiednicznych. Cechą kaudipteryksa był opierzony ogon, dobrze rozwinięte sterówki ogonowe i pokrycie ciała puchem. Miał również skrzydła, ale nie wystarczały one do latania.

Więcej na temat pochodzenia ptaków w e‑materiale Czy ptaki są dinozaurami?Pzz8mDUzHCzy ptaki są dinozaurami?

bg‑green

Systematyka

Sklasyfikowano ponad 10 450 gatunków ptaków.

W gromadzie ptaków (Aves) wyodrębniono dwie podgromady:

  • praptaki (Archaeornithes)

  • ptaki właściwe (Neornithes

Podgromada praptaki obejmuje ptaki wymarłe. Podgromadę ptaki właściwe, podzielono na dwa nadrzędy:

  • ptaki bezgrzebieniowe (Ratitae);

  • ptaki grzebieniowe (Carinatae).

Podstawą do wyróżnienia tych dwóch taksonów jest obecność lub brak grzebienia, struktury kostnej na mostku, która stanowi miejsce przyczepu mięśni poruszających skrzydłami.

Ptaki bezgrzebieniowe mają zredukowane skrzydła i nie potrafią latać. Przedstawicielami tej grupy są gatunki należące do pięciu rzędów: strusiowych (Struthioniformes), nandu (Rheiformes), kiwi (Apterygiformes), kazuarowych (Casuariiformes) i kusaczy (Tinamiformes).

Zdecydowana większość (99%) żyjących współcześnie ptaków należy do ptaków grzebieniowych. Gatunki należące do tej grupy sklasyfikowano w 40 rzędach. Ptaki należące do tej grupy potrafią latać. Jedynymi wyjątkami są nielotne pingwiny, używające skrzydeł do pływania.

Więcej na temat systematyki ptaków w e‑materiale Przegląd systematyczny i znaczenie ptaków. Gatunki chronione w PolscePdUkk0GiGPrzegląd systematyczny i znaczenie ptaków. Gatunki chronione w Polsce.

bg‑green

Budowa zewnętrzna ptaków

bg‑lime

Pokrycie ciała

Skóra ptaków jest cienkanie ma gruczołów. Wyjątkiem jest gruczoł kuprowygruczoł kuprowygruczoł kuprowy, który produkuje tłustą wydzielinę. Jest to szczególnie ważne dla ptaków związanych ze środowiskiem wodnym. Rozprowadzona dziobem wydzielina chroni piórapiórapióra przed wilgocią i przemoczeniem.

Rogowymi wytworami naskórka ptaków są pióra, łuski pokrywające kończyny tylne oraz pazury na palcach. Pióra, podobnie jak inne wytwory naskórka, zbudowane są z białka – keratynykeratynakeratyny. Ptaki okresowo i stopniowo wymieniają je w procesie pierzeniapierzeniepierzenia.

Wyróżnia się dwa rodzaje piór:

  • pióra konturowe (lotki, sterówki oraz pióra pokrywowe);

  • pióra puchowe.

Pióra te mają różną budowę i różne funkcje.

Funkcje piór:

  • pióra pokrywowe nadają opływowy kształt ciału;

RT1Wa6gC9jMMM
Mewa Sandersa (Chroicocephalus saundersi).
Źródło: Deven Dadbhawala, Flickr, licencja: CC BY-NC-ND 2.0.
  • pióra puchowe i nastroszone pióra pokrywowe izolują przed niską i wysoką temperaturą otoczenia;

RLRBC8usAX0Ct
Gołąb skalny (Columba livia).
Źródło: Stanley Zimny, Flickr, licencja: CC BY-NC 2.0.
  • lotki tworzą powierzchnie lotne na skrzydłach;

RKM4aYDKdsT1c
Rybołów zwyczajny (Pandion haliaetus).
Źródło: Pascal Wiemers, Pixabay, domena publiczna.
  • sterówki na ogonie sterują lotem;

R1C0X1iOrGAVP
Pustułka zwyczajna (Falco tinnunculus).
Źródło: Merops, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.
  • barwne pióra wabią partnera;

R10k2YXhIS88V
Kaczka mandarynka (Aix galericulata), barwnie upierzony samiec.
Źródło: sanderdepaula, Pixabay, domena publiczna.
  • nastroszone pióra zwiększają objętość ptaka, bronią przed atakiem drapieżnika, ostrzegają rywala, a czasem wabią partnera.

R1Yu4nHLDbrhe
Żuraw kanadyjski (Antigone canadensis).
Źródło: USFWS/Southeast, Flickr, licencja: CC BY 2.0.

Więcej o budowie piór w e‑materiale Łuski, pióra i włosyPnAcIvj7jŁuski, pióra i włosy.

bg‑lime

Kształt ciała

RJUUUGalBQoHE1
Pikujący fletnik (Colluricincla sp.).
Źródło: Charles Lam, Flickr, licencja: CC BY-SA 2.0.

Dzięki małej głowie zakończonej dziobemdachówkowato ułożonym piórom ciało ptaków ma opływowy kształt. Najlepiej jest to widoczne przy pikowaniu ptaków, kiedy skrzydła są ułożone wzdłuż ciała, a ogon jest złożony.

bg‑lime

Kształt nóg

Kształt nóg zależy od środowiska, trybu życia ptaka i sposobu zdobywania pokarmu.

bg‑green

Budowa wewnętrzna i czynności życiowe ptaków

Budowa wewnętrzna i czynności życiowe ptaków są ściśle związane z trybem życia, wynikającym z przystosowania do warunków środowiska, w którym żyją.

RHKNFl0rVDeEE
Budowa wewnętrzna ptaka.
Źródło: Andrzej Bogusz, licencja: CC BY 3.0.
bg‑lime

Szkielet, mięśnie i ruch

Mocny, skostniały, ale lekki szkielet ptaków pełni kilka funkcji:

  • ochrania narządy wewnętrzne;

  • nadaje ciału kształt;

  • jest miejscem przyczepu mięśni.

R15a8eWZoCMBf1
Szkielet ptaka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑lime

Szkielet osiowy

Czaszka

Czaszka jest zbudowana ze zrośniętych ze sobą kości mózgoczaszki, które tworzą lekkącienką puszkę. Bezzębna szczęka i żuchwa budują trzewioczaszkę. Czaszka ma aerodynamiczny kształt. Połączona jest z kręgosłupem jednym kłykciem potylicznymkłykieć potylicznykłykciem potylicznym, co umożliwia dużą ruchomość głowy.

Kręgosłup

Kręgosłup ptaków zbudowany jest z czterech odcinków.

Ruchomy odcinek szyjny, którego dwa pierwsze kręgi to dźwigaczdźwigaczdźwigaczobrotnikobrotnikobrotnik, umożliwia ptakom wykonywanie głową zaopatrzoną w dziób różnych skomplikowanych czynności.

W odcinku piersiowym większość kręgów jest zrośniętych ze sobą i z żebrami.

Kręgi odcinka lędźwiowo‑krzyżowego są ze sobą zrośnięte, przez co ciało jest sztywne.

Początkowy odcinek ogonowy ma wolne kręgi, co umożliwia poruszanie ogonem, ale kilka ostatnich tworzy jedną kość – pygostylpygostylpygostyl, który jest podparciem dla sterówek.

Klatka piersiowa

Żebra zbudowane z dwóch, połączonych ruchomo części (kręgowej i mostkowej) łączą się z mostkiem i tworzą szkielet klatki piersiowej. Dzięki ruchomym połączeniom żeber i mostka, klatka piersiowa może zmieniać swoją objętość. Do grzebienia, na rozbudowanym i płaskim mostku przymocowane są duże, poruszające skrzydłami mięśnie piersiowe.

bg‑lime

Szkielet obręczy i kończyn

Obręcz barkowa

Obręcz barkową tworzą dwie łopatki, obojczykikości krucze łączące obręcz barkową z mostkiem.

Obręcz miedniczna

Obręcz miedniczna zbudowana jest z miednicy, która powstała ze zrośniętych kości biodrowych, połączonych z odcinkiem lędźwiowo‑krzyżowym kręgosłupa, kości kulszowychkości łonowych. Miednica dzięki niezrośniętym kościom łonowym jest otwarta i przystosowana do znoszenia dużych, otoczonych twardą, wapienną skorupką jaj.

Kończyny przednie

Kończyny przednie zbudowane są z kości ramiennych, kości przedramienia (kość łokciowa i kość promieniowa), kości dłoni (nadgarstka, śródręcza i trzech palców).

Kończyny przednie przekształcone są w skrzydła.

Więcej o budowie skrzydeł w e‑materiale Skrzydła, pióra i lotD3AOfXSTPSkrzydła, pióra i lot.

Kończyny tylne

Szkielet kończyn tylnych budują kości udowe, kości podudzia (większa kość piszczelowa i mniejsza kość strzałkowa) i kości stóp.

Stopy zbudowane są z wydłużonych kości skokowych i czterech palców.

Ważne!

Szkielet aktywnie latających ptaków musi być wytrzymałylekki. Budują go pneumatyczne kościpneumatyczne kościpneumatyczne kości. Do niektórych z nich wnikają połączone z płucami worki powietrzneworki powietrzneworki powietrzne.

bg‑lime

Mięśnie

U ptaków latających wśród mięśni szkieletowych najważniejszą rolę pełni zespół mięśni ramiennych dolnych. Budują go dwa najsilniejsze mięśnie wprawiające skrzydło w ruch: mięsień piersiowy i mięsień kruczo‑ramienny. Oba mięśnie wychodzą z mostka (mogą stanowić 1/11 masy ciała ptaka).

Mięsień piersiowy opuszcza skrzydła w dół i u wszystkich ptaków jest najpotężniejszy. Antagonistycznie w stosunku do niego działa mięsień kruczo‑ramienny.

U ptaków bezgrzebieniowych oba te mięśnie są słabe.

Ptaki wykazują silny rozwój mięśni skórnych, które zawiadują ruchami piór pokrywowych, rozpościerają lotki w czasie pracy skrzydeł i ustawiają sterówki ogona podczas lotu. Napinają też fałdy skórne między nasadą skrzydeł a tułowiem.

bg‑lime

Układ pokarmowy i odżywianie

Rodzaj pokarmu i sposób jego zdobywania wpływają na wykształcenie dziobów różnego kształtu.

R10lq4eQeCqbT
Różnorodność kształtów dziobów ptaków związana jest z różnorodnym pokarmem. Na ilustracji przedstawiono nieproporcjonalne wielkości dziobów.
Źródło: D kuba, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.
R1Z5MMG93nu5t
Bielik amerykański (Haliaeetus leucocephalus) jest ptakiem drapieżnym i ma haczykowaty, ostry dziób.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Ważne!

Kształty dziobów odzwierciedlają preferencje pokarmowe ptaków.

Układ pokarmowy rozpoczyna jama gębowa z umięśnionym językiem. Do jamy gębowej zwykle mają ujście gruczoły ślinowe.

Kolejnym odcinkiem jest krótka gardzielprzełyk. U niektórych ptaków występuje wole – uchyłek przełyku, w którym pokarm jest magazynowany i rozmiękczany lub w którym powstaje wydzielina służąca do karmienia młodych.

RKQRQPtVP6MIk
Układ pokarmowy kaczki.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Żołądek dzieli się na dwie części: żołądek gruczołowy, do którego wydzielane są soki trawienne i żołądek mięśniowy, w którym pokarm jest rozcierany.

Zbudowany z mięśni gładkich żołądek mięśniowy kurczy się rytmicznie i, rozcierając pokarm, miesza go z sokami trawiennymi.

Jelito cienkie jest długie i ułożone w liczne zwoje. Krótkie jelito grube uchodzi do kloakikloakakloaki.

bg‑lime

Układ nerwowy i narządy zmysłów

Ptaki mają bardzo dobrze rozwinięte kresomózgowiemóżdżek.

Duże kresomózgowie umożliwia ptakom zapamiętywanie i uczenie się. Móżdżek koordynuje ruchy, odpowiada za równowagę i orientację w przestrzeni podczas lotu.

Gatunki ptaków, które bardzo dobrze latają (np. z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) lub jerzykowatych ( Apodidae)) mają większy móżdżek niż ptaki słabo latające.

R13FnknlB36vm
Budowa mózgowia ptaka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Zapamiętaj!

U ptaków występują najprostsze formy uczenia się – przez przyzwyczajenie oraz metodą prób i błędów.

Uczenie przez przyzwyczajenie polega na stopniowej zmianie reakcji na bodziec, który utracił dotychczasowe znaczenie, np. zięby reagują zwykle specjalnym okrzykiem alarmowym na widok drapieżnika. Identycznie reagują na jego atrapę. Po około 10 dniach eksponowania atrapy przestają zwracać na nią uwagę.

Młode owadożerne ptaki chwytają osy. Po kilku próbach uczą się metodą prób i błędów. Wykluczają osy i podobnie wyglądające owady ze swojego pożywienia.

Zmysł wzroku

Ptaki mają doskonały wzrok.

Najlepiej rozwiniętym narządem zmysłu jest oko. Bardzo duże gałki oczne osadzone są na bokach czaszki. Dzięki temu kąt widzenia u ptaków dochodzi do 300°. Oczy chronione są przez trzy powieki (górną, dolną i migotkęmigotkamigotkę). Oczy są oczyszczane i nawilżane wydzieliną gruczołów łzowych.

RlxwJBrdTCspi1
Kąty widzenia u wybranych gatunków ptaków oraz człowieka, dla porównania.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Podwójna akomodacja okapodwójna akomodacja okaPodwójna akomodacja oka zachodzi przez zmianę krzywizny soczewki pod wpływem skurczu mięśni rzęskowych oraz przez zmianę kształtu całej gałki ocznej. Dzięki temu ptaki bardzo sprawnie regulują ostrość widzenia.

W siatkówce ptaków aktywnych w dzień przeważają czopki, a siatkówka ptaków nocnych ma więcej pręcików.

Na siatkówce oka znajduje się plamka żółta – duże skupisko czopków, obszar o najostrzejszym widzeniu. Większość ptaków ma jedną plamkę żółtą, położną w środkowej części siatkówki, przy nerwie wzrokowym. Ptaki, które szybko latają (np. jaskółki, jerzyki oraz polujące w locie drapieżne) mają dwie plamki żółte: środkową i boczną. Pierwsza rejestruje obraz po bokach głowy, a druga z przodu, gdzie pola widzenia obu gałek ocznych nakładają się na siebie i dają obraz przestrzenny.

Grzebień może brać udział w termoregulacji wnętrza oka, odżywianiu siatkówki i wychwytywaniu światła rozproszonego.

RbddkhZ1qXjxW
Budowa oka ptaka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ptaki widzą tetrachromatyczniewidzenie tetrachromatycznetetrachromatycznie – rozróżniają cztery różne długości fal świetlnych: światła zielonego, czerwonego, niebieskiego oraz ultrafioletu.

R1656eMsjjot2
Sokół wędrowny (Falco peregrinus) ma oczy, które w ciągu sekundy zauważają do 129 intensywnych błysków.
Źródło: linda hall, Flickr, licencja: CC BY-NC 2.0.

Zmysł słuchu i równowagi

Zmysł słuchu nie jest rozwinięty w równym stopniu u różnych gatunków ptaków. Pozwala lokalizować pokarm, porozumiewać się, wabić partnera w okresie godowym lub bronić przed niebezpieczeństwem.

Zmysł równowagi pozwala na doskonałą orientację w przestrzeni.

Narządem słuchu jest ucho zbudowane z:

  • ucha zewnętrznego;

  • ucha środkowego;

  • ucha wewnętrznego.

Ucho zewnętrzne zbudowane jest z przewodu słuchowego zewnętrznego. Ucho środkowe znajduje się w wypełnionej powietrzem jamie bębenkowej. Fale dźwiękowe z błony bębenkowej są przenoszone przez kosteczkę słuchową – strzemiączko – na wypełniający ucho wewnętrzne płyn i zostają przetwarzane w ślimaku na impulsy nerwowe.

Ucho wewnętrzne jest również narządem równowagi. Kanały półkoliste dostarczają informacji o położeniu ciała i ruchach głowy w stosunku do podłoża.

Zmysł węchu

Węch odgrywa w życiu ptaków ważną rolę. Są duże różnice w rozwoju tego zmysłu u poszczególnych gatunków ptaków. Niektóre gatunki używają węchu do nawigacji, rozpoznawania osobników czy poszukiwania pożywienia.

bg‑lime

Układ krwionośny

Czterodziałowe serce ptaków zbudowane jest z dwóch przedsionkówdwóch komór serca. Podzielone jest na część prawą – żylną i lewą – tętniczą.

Serce ptaków, zbudowane z tkanki poprzecznie prążkowanej sercowej, jest bardzo duże, większe niż ssaków (porównując wielkość serca do wielkości ciała). Gatunki ptaków ruchliwych i dobrze latających mają serce cięższe niż gatunki ptaków źle latających lub szybujących.

Odtlenowana krew żylna wpływa do prawego przedsionka, przepływa do prawej komory, a z niej tętnicą płucną do płuc. Po wymianie gazowej w płucach, natlenowana krew wraca żyłą płucną do lewego przedsionka i przepływa do lewej komory.

U ptaków występuje tylko prawy łuk aorty, którym krew wypływa z lewej komory serca i płynie do narządów.

Doskonałe, czterodziałowe serce i dwa obiegi zapobiegają mieszaniu się krwi natlenowanej z odtlenowaną.

Dzięki temu możliwe jest utrzymywanie przez ptaki wysokiego poziomu metabolizmu w komórkach. Pozwala to na uzyskanie dużej ilości energii niezbędnej do lotu i utrzymanie temperatury ciała na stałym poziomie. Ptaki są endotermamiendotermiaendotermami. Temperatura ciała stałocieplnych ptaków u różnych gatunków waha się od 38°C do 41°C.

Rv8ogrHKtYmwn1
Ilustracja przedstawia schemat układu krwionośnego ptaków. Jest to układ krwionośny zamknięty. Na czerwono zaznaczono krew natlenowaną, na niebiesko zaznaczona została krew odtlenowaną. Układ składa się z dwóch obiegów krwi: dużego i małego (płucnego). Serce składa się z dwóch przedsionków (prawego i lewego) oraz dwóch komór (prawej i lewej). Dzięki temu krew natlenowana (w lewym przedsionku i komorze) jest całkowicie oddzielona w sercu od odtlenowanej (w prawym przedsionku i komorze). W małym obiegu krew odtlenowana z prawej komory płynie tętnicami płucnymi w kierunku płuc, gdzie zachodzi wymiana gazowa (pobierany jest tlen i oddawany dwutlenek węgla). Krew natlenowana żyłami płucnymi powraca do lewego przedsionka serca, a następnie przepływa do lewej komory. W dużym obiegu natlenowana krew (dostarcza tlen do komórek). Wypływa ona z lewej komory aortą i dalej tętnicami rozprowadzana jest po ciele. Następnie krew odtlenowana (z dwutlenkiem węgla) płynie żyłami do prawego przedsionka serca. Na ilustracji zaznaczone są: 1. naczynia włosowate płuc, 2. przedsionek prawy, 3. prawa komora serca, 4. naczynia włosowate ciała, 5. aorta, 6. lewy przedsionek, 7. lewa komora.
Schemat układu krwionośnego ptaków. Na czerwono zaznaczono krew natlenowaną, na niebiesko odtlenowaną. Kolor fioletowy oznacza wymianę gazową w naczyniach włosowatych płuc i w narządach.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑lime

Układ oddechowy i wymiana gazowa

Układ oddechowy ptaków składa się z dróg oddechowych, rurkowatych płucworków powietrznych.

Drogi oddechowe rozpoczynają się nozdrzami, przez które powietrze przedostaje się do jamy nosowej. Krtań górna prowadzi do długiej, szerokiej tchawicy, rozdzielającej się na dwa oskrzela główne. W tym miejscu tchawica łączy się z krtanią dolną – narządem głosu. Oskrzela główne kończą drogi oddechowe i wnikają do płuc zbudowanych z systemu rurekparabronchiparabronchiparabronchi przeplatanych naczyniami włosowatymi.

Płuca ptaków są niewielkie, mało elastyczne i łączą się z workami powietrznymi, które nie biorą bezpośrednio udziału w wymianie gazowej. Umożliwiają dwukrotny przepływ powietrza bogatego w tlen przez płuca, nie tylko podczas wdechu, ale również podczas wydechu.

Mechanizm ten nosi nazwę podwójnego oddychania i zapewnia doskonałą wentylację płuc, która jest dodatkowo wzmacniana ruchami skrzydeł podczas lotu.

Stały dopływ dużej ilości tlenu umożliwia utrzymanie wysokiego tempa przemian metabolicznych, które:

  • dostarczają ptakom dużej ilości energii niezbędnej do lotu;

  • umożliwiają utrzymanie temperatury ciała na stałym poziomie.

Więcej o układzie oddechowym ptaków i wymianie gazowej w e‑materiale Podwójne oddychanieP3YhN1LS2Podwójne oddychanie.

bg‑lime

Wydalanie i osmoregulacja

Narządami wydalniczymi ptaków są parzyste nerki typu ostatecznego – zanerczazanerczezanercza. Ptaki nie mają pęcherza moczowego, mocz spływa moczowodami bezpośrednio do kloakikloakakloaki. Jest śluzowaty, gęsty, w okresach wzmożonej diurezydiurezadiurezy bardziej wodnisty. Ptaki są zwierzętami urykotelicznymiurykoteliczność (urikoteliczność)urykotelicznymi. Kwas moczowykwas moczowyKwas moczowy stanowi ok. 60% wydalanych związków azotowych pochodzących z przemian metabolicznych. Kryształki kwasu moczowego wydalane są bez straty wody.

Ptaki morskie, odżywiające się morskimi zwierzętami zawierającymi dużo soli, usuwają z organizmu jej nadmiar przez gruczoły solnegruczoły solnegruczoły solne (nosowe). Gruczoły te funkcjonują wyłącznie wtedy, kiedy stężenie soli w organizmie jest za duże. Mogą wydalać roztwór, którego stężenie soli jest nawet dwukrotnie wyższe niż stężenie soli w wodzie morskiej.

RoJzUS9E0JwN0
Albatros królewski (Diomedea epomophora) wydala nadmiar soli przez gruczoły nosowe – widoczna kropla na końcu dzioba.
Źródło: JJ Harrison, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑lime

Rozmnażanie i rozwój

Ptaki są zwierzętami rozdzielnopłciowymirozdzielnopłciowośćrozdzielnopłciowymi, wyłącznie jajorodnymijajorodnośćjajorodnymi. Występuje u nich dymorfizm płciowydymorfizm płciowydymorfizm płciowy. Zetknięcie się otworów kloakalnych samca i samicy podczas kopulacji prowadzi do zaplemnienia i zapłodnienia wewnętrznego. U samców nielicznych gatunków występuje narząd kopulacyjny – prącie. Samice posiadają wyłącznie lewy jajnikjajowód, a jądra samców okresowo zmniejszają się.

Ptaki należą do owodniowców (Amniota)owodniowce (Amniota)owodniowców (Amniota) i podobnie jak u innych ich przedstawicieli zarodekzarodekzarodek znajduje się w wypełnionej płynem owodniowodniaowodni. Rozwija się z tarczki zarodkowej na powierzchni żółtka.

Pozostałe błony płodowebłony płodowebłony płodowe zapewniają zarodkowi prawidłowy rozwój. KosmówkakosmówkaKosmówka pośredniczy w wymianie gazowej, dostarcza niezbędnego do życia i rozwoju tlenu oraz odbiera powstający podczas oddychania dwutlenek węgla. OmoczniaomoczniaOmocznia gromadzi produkty przemiany materii i umożliwia wielokrotne wykorzystywanie wody. Pęcherzyk żółtkowypęcherzyk żółtkowyPęcherzyk żółtkowy – wypełniona żółtkiem błona płodowa – dostarcza zarodkowi substancje niezbędne do wzrostu i rozwoju.

Jajo ptaka zawiera uwodnione białko, które wraz z pergaminowymi błonamiwapienną skorupką chroni zarodek przed wyschnięciem i amortyzuje wstrząsy.

Żółtko utrzymywane jest we właściwym miejscu przez białkowe skrętki. Wymiana gazowa możliwa jest dzięki komorze powietrznej i zachodzi przez porowatą skorupkę wapienną, która dostarcza zarodkowi wapnia do budowy kości.

Więcej o budowie jaja i rozwoju zarodka w e‑materiale Budowa jaja ptakaPhvIW7BSvBudowa jaja ptaka.

W okresie godowym, nazywanym tokami, samce – zabiegając o samicę – wykonują tańce godowe, eksponują pióra, śpiewają lub wykonują budowle, które mają zwrócić uwagę samicy.

R18TY3JQZjXJr
Nagranie prezentuje śpiew godowy kosa. Przypomina on gwizd o wysokim tonie.
RSCaiuICL6wme
Samiec pawia indyjskiego (Pavo cristatus) ma tren, którego brązowozielone i metalicznie pióra zakończone są „pawimi oczami”.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
Rx4jGnesmg9px
Samiec altannika lśniącego (Ptilonorhynchus violaceus) przed zbudowaną przez siebie altanką.
Źródło: Joseph C Boone, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Czas, jakiego ptasie pisklę potrzebuje po wykluciu, aby osiągnąć samodzielność, jest różny u różnych gatunków.

Pisklęta gatunków z grupy ptaków zaliczanej do gniazdowników wykluwają się z jaj ślepe, nagie i bezradne (np. wróblowe (Passeriformes), drapieżne (Falconiformes)). Wymagają troskliwej opieki rodziców.

R1Lh62X0RPLiR
Pisklęta kosa zwyczajnego (Turdus merula).
Źródło: Romate, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

U gatunków zaliczanych do zagniazdowników pisklęta po wykluciu są opierzone i potrafią samodzielnie się poruszać (np. blaszkodziobe (Anseriformes), grzebiące (Galliformes)). Same zbierają pokarm i nie przebywają w gnieździe.

R14iwTK7LeEJD
Pisklęta łabędzia niemego (Cygnus olor)
Źródło: S Sepp, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.
bg‑lime

Cechy przystosowujące ptaki do lotu

Pokonanie siły oporu powietrza
  • Opływowy kształt ciała.

  • Ustawienie skrzydeł pod kątem 3°–4° umożliwia wykorzystanie największej siły dźwigającej i zmniejszenie siły hamującej do minimum.

  • Mała głowa, dachówkowato ułożone pióra tworzą zwartą pokrywę.

Zwiększenie powierzchni lotnej
  • Kończyny przednie przekształcone w skrzydła.

  • Lotki tworzą powierzchnię lotną na skrzydłach, sterówki na ogonie.

Zmniejszenie masy ciała
  • Lekki szkielet, pneumatyczne kości, ażurowa czaszka.

  • Brak pęcherza moczowego.

  • Brak prawego jajnika i jajowodu u samic.

  • Sezonowe zmniejszanie jąder u samców.

  • Szybkie trawienie pokarmu.

Wzmocnienie konstrukcji szkieletu
  • Skostniały szkielet, prawie bez elementów chrzęstnych.

  • Zrośnięte liczne kości.

  • Zrośnięte kręgi w odcinku piersiowym i lędźwiowo‑krzyżowym.

Doskonała budowa narządów wewnętrznych
  • Czterodziałowe serce uniemożliwiające mieszanie się krwi natlenowanej z odtlenowaną.

  • Rurkowate płuca i worki powietrzne umożliwiające podwójne oddychanie, które zapewnia stałe dostarczanie dużej ilości tlenu.

  • Rozwinięte kresomózgowie i móżdżek.

  • Bardzo dobry narząd wzroku.

Słownik

błony płodowe
błony płodowe

błony otaczające zarodek gadów, ptaków i ssaków (owodnia, omocznia, kosmówka, pęcherzyk żółtkowy)

diureza
diureza

wydzielanie moczu zachodzące w nerce

dymorfizm płciowy
dymorfizm płciowy

występowanie różnic morfologicznych i fizjologicznych między osobnikami męskimi i żeńskimi tego samego gatunku

dziób
dziób

rogowa osłona wydłużonej szczęki górnej i żuchwy. Służy do chwytania, rozdrabniania lub odcedzania pokarmu, a także do ataku lub obrony

dźwigacz
dźwigacz

(łac. atlas) pierwszy kręg szyjny, łączący się górnymi powierzchniami stawowymi z kłykciami potylicznymi

endotermia
endotermia

utrzymywanie stałej temperatury ciała przez zużywanie energii pochodzącej z przemian metabolicznych

gruczoł kuprowy
gruczoł kuprowy

u ptaków jedyny gruczoł skórny; wytwarza tłuszczową wydzielinę rozprowadzaną na pióra w celu ochrony przed nasiąkaniem wodą

gruczoły solne
gruczoły solne

gruczoły usuwające z krwi chlorek sodu; narząd osmoregulacyjny u morskich kręgowców, szczególnie dobrze rozwinięte u ptaków morskich jako parzyste gruczoły solne nosowe

jajorodność
jajorodność

forma rozrodu zwierząt polegająca na rozwoju zarodkowym w jaju wydalonym z organizmu matki przed zapłodnieniem lub tuż po zapłodnieniu

keratyna
keratyna

nierozpuszczalne w wodzie białko, występujące w naskórku i jego pochodnych (pazurach, łuskach, piórach, włosach, paznokciach, rogach)

kloaka
kloaka

końcowy odcinek przewodu pokarmowego kręgowców, do którego uchodzą przewody moczowe i płciowe

kłykieć potyliczny
kłykieć potyliczny

(łac. condylus occipitalis) wyrostek kości potylicznej, przez który czaszka łączy się z kręgosłupem

kosmówka
kosmówka

(łac. chorion) jedna z błon płodowych zapewniająca wymianę gazową

kwas moczowy
kwas moczowy

związek organiczny stanowiący w organizmie jeden z końcowych produktów przemiany związków zawierających azot

migotka
migotka

rodzaj powieki, zazwyczaj w postaci przezroczystej błony, znajdujący się w donosowym kącie oka; chroni gałkę oczną przed urazami

obrotnik
obrotnik

(łac. axis) drugi kręg szyjny, umożliwiający obracanie głowy

omocznia
omocznia

(łac. allantois) jedna z błon płodowych gromadząca produkty przemiany materii i umożliwiająca zwrotne wchłanianie wody

osmoregulacja
osmoregulacja

regulacja stężenia roztworu przez komórkę lub organizm, polegająca na przenikaniu wody z roztworu o niższym stężeniu do roztworu o stężeniu wyższym przez błonę półprzepuszczalną

owodnia
owodnia

(łac. amnion) jedna z błon płodowych zapewniająca zarodkowi wodne środowisko do rozwoju

owodniowce (Amniota)
owodniowce (Amniota)

kręgowce przechodzące rozwój zarodkowy w błonach płodowych, w jajach złożonych na lądzie lub rozwijających się w organizmie matki; do owodniowców należą: gady, ptaki i ssaki

parabronchi
parabronchi

cienkie rurki budujące płuca ptaków; kapilary umożliwiają przepływ powietrza w głąb sąsiadujących naczyń krwionośnych

pęcherzyk żółtkowy
pęcherzyk żółtkowy

(łac. vitellus sac) zapewnia substancje odżywcze, niezbędne zarodkowi do wzrostu i rozwoju

pierzenie
pierzenie

okresowa wymiana upierzenia ptaków

pióra
pióra

twory rogowe o złożonej budowie pokrywające ciało ptaków. Tworzą upierzenie, czyli warstwę chroniącą organizm przed utratą ciepła i wilgocią. Wpływają na zmniejszenie właściwej masy ciała

pneumatyczne kości
pneumatyczne kości

kości zawierające jamy wypełnione powietrzem. U ptaków — kości (głównie długie), do których wnikają worki powietrzne

podwójna akomodacja oka
podwójna akomodacja oka

występujący u ptaków mechanizm widzenia polegający na zmianie kształtu soczewki i gałki ocznej

pygostyl
pygostyl

kość ogonowa ptaków powstała ze zrośnięcia czterech ostatnich kręgów ogonowych

rozdzielnopłciowość
rozdzielnopłciowość

zróżnicowanie osobników jednego gatunku na żeńskie (wytwarzające gamety żeńskie) i męskie (wytwarzające gamety męskie)

skrzydła
skrzydła

parzysty narząd służący do aktywnego lotu; u ptaków i nietoperzy przekształcona kończyna przednia; u owadów błoniasty wyrostek chitynowego oskórka

urykoteliczność (urikoteliczność)
urykoteliczność (urikoteliczność)

cecha organizmów zwierzęcych polegająca na wydalaniu kwasu moczowego jako głównego produktu przemian azotowych; kwas moczowy syntetyzowany jest z reszt aminowych pochodzących z aminokwasów lub jako pośredni katabolit przemian puryn

widzenie tetrachromatyczne
widzenie tetrachromatyczne

zdolność do rozróżniania czterech różnych długości fal świetlnych: światła zielonego, czerwonego, niebieskiego oraz ultrafioletu

worki powietrzne
worki powietrzne

cienkościenne uchyłki płuc ptaków należące do układu oddechowego; uczestniczą w procesie podwójnego oddychania

zanercze
zanercze

nerka właściwa; parzysty narząd wydalniczy kręgowców; występuje u dorosłych gadów, ptaków i ssaków (poprzednie typy nerek są u nich obecne tylko w rozwoju zarodkowym)

zarodek
zarodek

powstały w wyniku zapłodnienia lub partenogenezy organizm zwierzęcy na pierwszym etapie cyklu rozwojowego