Przemiany w metropolii

RNlvjI8NZO3IC1
Utrata kolonii amerykańskich. Kapitulacja Cornwallisa pod Yorktown w 1781 roku. Obraz Johna Trumbulla z 1820 r. przedstawia brytyjskiego generała dywizji Charlesa Cornwallisa i jego siły poddające się wojskom francuskim i amerykańskim po oblężeniu Yorktown (28 września - 19 października 1781 r.) podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Postaci w centrum to generałowie Charles O'HaraBenjamin Lincoln. Dzieło powstało na zlecenie rządu USA. W rzeczywistości generał Cornwallis nie był obecny podczas kapitulacji Wielkiej Brytanii. Wyjaśnij symbolikę białej flagi.
Źródło: John Trumbull, 1826, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Choć najważniejszą posiadłością zamorską imperium brytyjskiego stały się wówczas Indie, to handlu ze Stanami Zjednoczonymi nie tylko nie zaprzestano, ale wręcz przeciwnie − obroty i obustronne korzyści rosły. Amerykańscy koloniści, zbuntowawszy się przeciw angielskiej metropolii, stworzyli własne państwo o ustroju republikańskimustrój republikańskiustroju republikańskim. Było ono syntezą myśli europejskiego oświecenia oraz tradycji purytańskichpurytanizmpurytańskich, sięgających korzeniami rewolucji angielskiej. Przemiany polityczne i społeczne, spowodowane wojną o niepodległość, pomogły Stanom Zjednoczonym stopniowo uwolnić się od charakterystycznych dla Europy barier społecznych, ograniczających możliwości awansu.

Unia realna Anglii i Szkocji

1

W 1701 r., na rok przed śmiercią Wilhelma III Orańskiego, ustalono zasady następstwa tronu, zgodnie z którymi koronę Anglii i Szkocji odziedziczyła po nim Anna Stuart, córka zdetronizowanego Jakuba II. Jednak jako że wszystkie z jej 17 dzieci zmarły w niemowlęctwie lub wczesnym dzieciństwie, po jej śmierci w 1714 r. tron brytyjski przeszedł na dynastię hanowerską.

W 1707 r. doszło do połączenia parlamentu angielskiego ze szkockim, czyli zawarcia unii realnejunia realnaunii realnej, która zastąpiła istniejącą od 1603 r. unię personalną. Wzmocnienie więzi między krajami przyniosło korzyści handlowe Szkotom, których dopuszczono do wszystkich przywilejów, jakimi cieszyli się kupcy angielscy. W konsekwencji południowa, nizinna, część Szkocji szybko integrowała się w ramach Wielkiej Brytanii. Przeciwni unii byli górale, zamieszkujący ziemie północno‑zachodnie: w latach 1714–1715 i 1725, a zwłaszcza w 1745 r. wywoływali oni powstania, żądając przywrócenia na tron katolickich potomków Jakuba II, dlatego nazywano ich jakobitami.

R1SuWj9f4dMXM
Powstanie flagi Królestwa Wielkiej Brytanii.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zupełnie inne były losy Irlandii, którą władze londyńskie traktowały jak kolonię. W lokalnym parlamencie zasiadali wyłącznie przedstawiciele protestanckiej mniejszości, jego znaczenie było zresztą nikłe, podlegał bowiem parlamentowi angielskiemu. Katolików wywłaszczano w zemście za poparcie Jakuba Stuarta w czasie chwalebnej rewolucji. Pierwsze niewielkie ustępstwa na rzecz katolickiej większości poczyniono dopiero w ostatniej ćwierci XVIII wieku.

R1CLUTdrOKvUj
Jakub II Stuart panował w latach 1685–1688. Ostatni katolicki król Anglii i ostatni król, który rządził w sposób absolutny. Faworyzowanie przez niego katolików spowodowało w 1688 r. wybuch tzw. chwalebnej rewolucji, kiedy to parlament angielski doprowadził do zmiany panującego. Na angielskim tronie zasiadł Wilhelm III Orański, a Jakub udał się na wygnanie do Francji. W 1696 r. Ludwik XIV zaproponował mu kandydowanie na tron polski po śmierci króla Jana III. Jakub odrzucił tę ofertę, ponieważ obawiał się, iż straci szansę na odzyskanie korony angielskiej. Czy portret Jakuba pochodzi z czasów jego panowania na tronie angielskim? Odpowiedź uzasadnij.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ku rządom parlamentarno‑gabinetowym

Panujący od 1714 r. Jerzy I nie znał języka angielskiego i rządy w elektoracie Hanoweru zaprzątały go bardziej od spraw brytyjskich. W tej sytuacji w charakterystyczny dla Anglii sposób – drogą precedensów zmieniających dotychczasowe zwyczaje – ukształtował się system rządów parlamentarno‑gabinetowych.

R1AAiHbxek1iB1
Robert Walpole – od 1701 r. poseł wigów do Izby Gmin, w latach 1721–1742 był pierwszym premierem Wielkiej Brytanii. W roku 1732 król Jerzy II Hanowerski podarował gmach 10 Downing Street oraz „dom na tyłach” Robertowi Walpole’owi. Polityk przyjął podarunek, ale pod warunkiem, że będzie to dar dla urzędu Pierwszego Lorda Skarbu, jak początkowo nazywano premiera. Król wyraził zgodę na takie rozwiązanie i od tego momentu siedziba na Downing Street pod numerem 10 jest biurem i rezydencją każdego kolejnego premiera Wielkiej Brytanii.
Źródło: Jean-Baptiste van Loo (1684–1745), 1740, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W trakcie posiedzeń rady ministrów króla zastępował jeden z nich, z czasem nazwany premierem (za pierwszego premiera uważa się Roberta Walpole’a, który stał na czele gabinetu w latach 1721–1742). Jednocześnie utrwaliła się zasada, że funkcję tę pełni polityk dysponujący poparciem większości w Izbie Gmin. Ministrów nadal mianował król, lecz kierował się przy tym opinią premiera, dzięki czemu polityka rządu stała się bardziej konsekwentna niż dawniej, gdyż członkowie gabinetu wywodzili się każdorazowo z jednego z dwóch ugrupowań: wigów lub torysów. Utrwalenie rządów parlamentarno‑gabinetowych umożliwiła stabilizacja polityczna XVIII‑wiecznej Anglii, która z kolei miała swe źródło w ograniczeniu prawa wyborczego do elity ziemiańskiej. W małych miasteczkach, gdzie wybierano większość posłów, prawo głosu przysługiwało niewielkiemu gronu osób, a ich przekupienie nie stanowiło wielkiego problemu. W efekcie w Izbie Gmin zasiadali synowie członków dziedzicznej Izby Lordów. Nic więc dziwnego, że obie izby kierowały się podobnymi interesami i nie dochodziło między nimi do konfliktów. Korupcji sprzyjała też wyjątkowo długa, bo siedmioletnia, kadencja Izby Gmin. W tej sytuacji doszło do marginalizacji Izby Lordów, a także samych monarchów, którzy nie korzystali z przysługującego im prawa weta wobec ustaw parlamentu i odtąd (z nielicznymi wyjątkami) raczej już tylko panowali, niż rządzili. Członkowie Izby Gmin dzielili się na przyjaciół i przeciwników rządu, a podział ten nie zawsze pokrywał się z podziałami na wigów i torysów. Premierzy potrafili bowiem pozyskać większość dzięki rozdawaniu synekursynekurasynekur i pensji, których częściową likwidację przeprowadził dopiero u schyłku XVIII w. premier William Pitt młodszy. Na gruntowną reformę systemu wyborczego trzeba było jednak czekać do 1832 roku.

Brytyjski system rządów był ewenementem w Europie wieku oświecenia i odwiedzającym Anglię francuskim krytykom absolutyzmu wydawał się ustrojem idealnym. Tymczasem w oczach purytańskichpurytanizmpurytańskich kolonistów zza Atlantyku, a także angielskich radykałów i nonkonformistównonkonformizmnonkonformistów był on synonimem korupcji i zepsucia.

RO3tLmwyZgVvi
Film przedstawiający brytyjską monarchię parlamentarną.

Indeks dolny Omów zasady brytyjskiego systemu politycznego w XVIII wieku. Indeks dolny koniec

Oranżyści

Re8GVsqLzK2wJ1
Flaga oranżystów.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W dniu 12 lipca 1690 r. nad rzeką Boyne w Irlandii siły Wilhelma III Orańskiego odniosły decydujące zwycięstwo nad wojskami Jakuba II Stuarta. Zakon Orański, zwany też Towarzystwem Orańskim lub Lojalnym Stowarzyszeniem Orańskim, założyli 105 lat później irlandzcy protestanci – zwolennicy dyskryminacji katolików i ścisłego związku z Wielką Brytanią. Początkowo była to organizacja tajna, wzorowana na popularnych wówczas lożach masońskich. Obecnie oranżyści optują za utrzymaniem Ulsteru (Irlandii Północnej) pod władzą brytyjską, a głośno jest o nich w każdą rocznicę bitwy nad Boyne, kiedy organizują uroczyste parady, kończące się nierzadko krwawymi starciami z katolikami i policją.

Wigowie i torysi

Rryi1pGPvMPWi1
Symbol torysów to królewski dąb, w którym przyszły król Karol II ukrył się po bitwie pod Worcesterem, aby uniknąć schwytania przez siły Olivera Cromwella. Jak myślisz, dlaczego torysi odwołali się do tej historii?
Źródło: Philip Halling, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Na przełomie XVII i XVIII w. nie istniały jeszcze partie polityczne w dzisiejszym rozumieniu, a członkowie luźnych ugrupowań parlamentarnych bywali ze sobą powiązani interesami materialnymi lub osobistymi. Oba angielskie stronnictwa zawiązały się w 1679 r., w trakcie sporu o prawo Jakuba II Stuarta do następstwa tronu. Zwolennicy przyznania katolickiemu księciu prawa do korony, uznający, że władza pochodzi od Boga, zostali nazwani torysami, tzn. irlandzkimi zbójami. Ich przeciwnicy zastrzegali decyzję w tej sprawie dla Izby Gmin, pragnąc monarchii ograniczonej wolą parlamentu, dlatego przezwano ich wigami – szkockimi buntownikami.

W następnym stuleciu nie dzieliły ich już kwestie ustrojowe, lecz stanowisko w sprawie relacji Kościoła anglikańskiego z tzw. nonkonformistami, czyli przedstawicielami innych odłamów protestantyzmu, jak np. purytanizmpurytanizmpurytanizm. Torysi bronili dominującej pozycji anglikanizmu w państwie, a wigowie postulowali tolerancję religijną. Aż do lat 60. XVIII w. przewagę w parlamencie mieli wigowie, znajdujący zwolenników wśród arystokracji i bogatych kupców. U schyłku stulecia ziemiaństwo i kupiectwo udzielało już jednak poparcia torysom, podczas gdy wigów wspierali nonkonformiści i przemysłowcy. W XIX w. w obu obozach doszło do dalszych przemian, wskutek czego torysi utworzyli Partię Konserwatywną, wigowie zaś Partię Liberalną. W pierwszej połowie ubiegłego stulecia liberałowie utracili wpływy na rzecz konserwatystów i ich nowej przeciwwagi – socjalistycznej Partii Pracy.

R11hAmAnWRPaA1
Angielskie imperium kolonialne do końca XVIII wieku
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

autochton
autochton

(z gr. autochton – tuziemiec, tubylec, od autos – sam + chthon – ziemia, kraj) rdzenny mieszkaniec danego obszaru

kompania handlowa
kompania handlowa

stowarzyszenie kupieckie, które organizowane było zazwyczaj w celu prowadzenia handlu zagranicznego

kruszce
kruszce

rudy jakiegoś minerału

nonkonformizm
nonkonformizm

(z łac. non – nie + conformare – upodabniać, ukształtować) nieuznawanie panujących poglądów i niestosowanie się do przyjętych przez grupę norm; także w odniesieniu do wyznań protestanckich niepodporządkowujących się Kościołowi anglikańskiemu

purytanizm
purytanizm

(z łac. puritas – czystość) religijno‑polityczny ruch reformatorski w XVI i XVII w. w Anglii; jego członkowie dążyli do usunięcia z Kościoła anglikańskiego wszelkich cech katolicyzmu

synekura
synekura

(z łac. sine cura – bez troski) dobrze płatna posada, która nie wymaga wysiłku oraz umiejętności

unia realna
unia realna

związek państw polegający na połączeniu reprezentacji stanowych; była bardziej trwała, gdyż gwarantowała zachowanie jedności państwa również w przypadku wymarcia rządzącej dynastii

ustrój republikański
ustrój republikański

ukształtował się we Florencji w XIII w.; ustrój, w którym najwyższe organy władzy wybierane są w drodze wyborów na czas określony

Słowa kluczowe

Anna Stuart, dynastia hanowerska, unia realna, jakobini, rządy parlamentarno‑gabinetowe, wigowie, torysi, oranżyści, Europa w dobie oświecenia, oświecenie w Europie

Bibliografia

Link‑Lenczowski A., Magdziarz W., Sowa A., Historia powszechna 1648–1789. Wybór tekstów źródłowych, Kraków 1976.

Lesiński B., Walachowicz J., Historia ustroju państwa w tekstach źródłowych, Poznań 1992.

Historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, pod red. B. Lesińskiego, Poznań 1995.

Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 23, Przewrót przemysłowy i walka o przemiany demokratyczne w Anglii w latach 1770–1748, oprac. H. Katz, Warszawa 1961.

Suchodolski S., Ostapowicz D., Szymikowski D., Z archiwum Klio. Teksty źródłowe z ćwiczeniami dla liceum i technikum, t. 2. Od XV wieku do kongresu wiedeńskiego, Gdańsk 2001.

Rusinowa I., Wutuch T., Między rewolucją francuską a rewolucją październikową, Teksty źródłowe do nauczania historii powszechnej, Warszawa 1980.