Trzy rodzaje oceniania
W ocenianiu warto zwrócić uwagę na 3 etapy, które pozwalają na rzetelną ocenę wiedzy i umiejętności uczniów.
Ocena wstępna
Ocena wstępna występuje na początku realizacji danej lekcji/ cyklu lekcji. Pozwala na stwierdzenie, co uczniowie i wiedzą już na dany temat, co potrafią zrobić. Oceniając wstępnie uczniów, nauczyciel może zaprojektować przebieg lekcji lub cyklu lekcji, dzielić uczniów na grupy, przydzielać odpowiednio zadania do realizacji, które będą w sferze najbliższego rozwoju, dzięki czemu pozwolą na realizację z powodzeniem procesu uczenia się. Wyniki oceny wstępnej określają punkt wyjścia oraz kształtują przebieg procesu nauczania–uczenia się.
Ocena bieżąca
Według rozporządzenia w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów celem oceniania bieżącego jest monitorowanie codziennej pracy ucznia przez nauczyciela, bieżąca podpowiedź, wskazówka, która pomoże mu w uczeniu się, w poprawianiu błędów, w osiąganiu sukcesu. Nauczyciel ma wskazać uczniowi, co zrobił dobrze i jak ma się dalej uczyć. Dokładnie tak definiuje to przepis:
„Ocenianie bieżące z zajęć edukacyjnych ma na celu monitorowanie pracy ucznia oraz przekazywanie uczniowi informacji o jego osiągnięciach edukacyjnych pomagających w uczeniu się, poprzez wskazanie, co uczeń robi dobrze, co i jak wymaga poprawy oraz jak powinien dalej się uczyć” (§ 12) w Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 373 ze zm.).
Zróżnicowana ocena bieżąca w trakcie lekcji, monitorująca efekty uczenia i uczenia się daje informację zwrotną nauczycielom i uczniom oraz pozwala kształtować, modyfikować proces nauczania–uczenia się, dostosowując go do potrzeb uczniów.
Ocena sumująca
Oczywistym jest, że w szkole przychodzi także czas na podsumowanie. Ocenianie, które możemy nazwać sumującym, także jest umocowane w prawie - w zależności od tego, o jakiej ocenie będziemy mówić – w prawie wewnętrznym bądź w przepisach ustawy czy rozporządzenia. To ocena roczna, śródroczna, ale też np. ocena za zrealizowany dział programu. To może być np. stopień szkolny, suma punktów, czasem procent albo kilkuzdaniowa informacja opisowa.
Warto zastanowić się, czy nie zmienić np. stopnia za sprawdzian, klasówkę w wartościującą i wspierającą informację opisową np.: „Znasz wszystkie zagadnienia, które omawialiśmy na lekcjach. Jedynie w jednym zadaniu równanie sprawiło ci kłopot, pomyliłeś znak. Wspólnie nad tym popracujemy”.
Ocenianie sumujące odbywa się na końcu procesu uczenia, stwierdza w jakim stopniu osiągnięcia danego ucznia/ grupy uczniów odpowiadają założonym celom dydaktycznym (celom kształcenia). Daje też informację uczniom, na ile ich wiedza i umiejętności odnoszą się do określonych przez nauczyciela kryteriów sukcesu, czyli kryteriów tego, co uczniowie powinni wiedzieć i potrafić wykonać. Poziom oceny sumującej odnosi się do wymagań edukacyjnych określonych przez nauczyciela i dostosowanych do potrzeb i możliwości danego ucznia.
Nauczyciel powinien zadbać o to, by każda ocena (niezależnie od tego, czy jest celująca, czy dostateczna) była nagrodą dla ucznia, nie wydarzeniem demotywującym.
Związek Uniwersalnego Projektowania Edukacji (UPE, ang. Universal Design for Learning, UDL) z ocenianiem
Uniwersalne Projektowanie Edukacji promuje bardziej holistyczne, zróżnicowane i skoncentrowane na uczniu podejście do oceniania, które jest dostosowane do indywidualnych potrzeb i możliwości oraz wpływa na przebieg procesu nauczania–uczenia się. Kiedy Uniwersalne Projektowanie Edukacji jest stosowane w edukacji, ocenianie staje się bardziej zróżnicowane i skoncentrowane na uczniu. Oto jak te 3 zasady wpływają na ocenianie:
Ocenianie może obejmować różnorodne metody i narzędzia. Na przykład uczniowie mogą być oceniani za pomocą tradycyjnych testów, prezentacji multimedialnych, projektów praktycznych itp. Pozwala to na uwzględnienie różnorodnych stylów uczenia się.
Uczniowie mogą swobodnie wybrać, w jaki sposób chcą przedstawić swoją wiedzę. To może prowadzić do bardziej autentycznego i głębokiego uczenia się. Na przykład, zamiast tradycyjnej pracy pisemnej, uczniowie mogliby tworzyć film, podcast, prezentację czy portfolio.
Ocenianie może być bardziej skoncentrowane na procesie niż na efekcie końcowym. Na przykład ocena może dawać informacje zwrotne i wpływać na dalsze efekty procesu uczenia się, a nie tylko koncentrować się na efekcie.
Różne perspektywy w procesie oceniania
Świadomość nauczycieli, iż w ocenianiu konieczne jest różnorodne podejście w zależności od celów edukacyjnych oraz potrzeb uczniów, oznacza zgodę na to, że taką samą ocenę mogą otrzymać uczniowie, którzy będą reprezentowali różne sposoby prezentowania wiedzy, działania czy ekspresji. Wszystko zależy od indywidualnej sytuacji danego ucznia, od jego potrzeb i możliwości. Ale również od tego, jak wcześniej zostały określone wymagania edukacyjne stawiane danemu uczniowi.
Kluczem do zróżnicowanego nauczania i oceniania, jest ciągły namysł, nad tym:
Czego nauczyciel uczy?
Co konkretny uczeń powinien wiedzieć i potrafić zrobić?
Poszukując odpowiedzi na powyższe pytania, należy odnieść się do zasad UDL i programu, który nauczyciel postanowili zrealizować w ramach danego przedmiotu.
W programie nauczania należy szukać tego, co nauczyciel chciałby przekazać podczas lekcji, co autorzy podstawy programowej czy autorzy programu chcieliby, aby uczniowie wiedzieli i umieli. Wybrany program służy do opracowania zindywidualizowanych wymagań edukacyjnych i zróżnicowanych form sprawdzania wyników pracy.
Warto jednak zwrócić uwagę, iż na tym etapie, sprawdzenie poziomu opanowania wiedzy i umiejętności (czyli wymagań programowych) może być trudne, a nawet błędne czy niemożliwe. Może się bowiem okazać, iż:
z niektórymi rzeczami nie uda się zdążyć;
niektóre treści będzie trzeba rozszerzyć, chociaż nie było tego w planie;
niektóre zagadnienia trzeba będzie nadmiernie uprościć, chociaż należałoby powiedzieć o nich coś więcej;
niektóre pojęcia, o których była mowa na lekcji uczniowie dobrze opanowali, a inne opanowali słabo;
niektóre rzeczy rozumieją poprawnie, a innym nadają błędne znaczenie.
W takiej sytuacji pierwotnie zamierzony program musi zostać zmodyfikowany. Może się wówczas okazać, że nauczyciel nie będzie w stanie sprawdzić poziomu opanowania wszystkiego, czego zamierzał nauczyć.
Ten fakt ma daleko idące konsekwencje.
Jeśli nauczyciel chce wiedzieć, co oceniać, to warto odwrócić tradycyjny schemat, który promuje: realizację lekcje po lekcji, a następnie robienie klasówki.
Proces oceniania należy rozpocząć od zastanowienia się nad tym:
Co i jak będzie przez nauczyciela sprawdzane po kolejnych partiach materiału i na zakończenie procesu uczenia?
Co najważniejszego w danym dziale nauczyciel chce przekazać uczniom?
Jakie będą mierzalne efekty tego, że uczniowie, po określonej liczbie lekcji, osiągnęli cele?
Dzięki temu, że nauczyciel na początku lekcji założy, co uczniowie powinni wiedzieć na końcu lekcji, to w trakcie lekcji może koncentrować się na tych umiejętnościach, które potem będą sprawdzane.
To jednak nie wystarczy. Ważne jest, aby po ustaleniu celów nauczania dostosować formy sprawdzania wiedzy. Inna forma będzie przecież adekwatna dla ucznia z trudnościami w mówieniu, a inna – dla ucznia zdolnego. Dla jednego można zaplanować stałe monitorowanie wiedzy, a dla drugiego ocenę sumującą po wykonaniu określonych zadań. Wiedza o zróżnicowanych możliwościach i potrzebach uczniów pozwoli zdecydować, co jest dla nich indywidualnie ważne i co jest krokiem milowym w dochodzeniu do ich celu. A to już moment, w którym można zaprojektować dowody na to, czego uczniowie się nauczyli. Może się wówczas okazać, że dla ucznia zdolnego projekt będzie najlepszą formą zaprezentowania jego umiejętności i wiedzy. Natomiast dla ucznia z niepełnosprawnością intelektualną takim dowodem okaże się test pytań zamkniętych.
Oceniając w ten sposób, można realizować ideę przygotowywania uczniów do egzaminu wewnętrznego, zgodnego z ich indywidualnymi potrzebami i możliwościami.