Nauczyciel, który zna klasę, zasadniczo potrafi wskazać liderów klasowych, a także uczniów odrzucanych. Niekiedy nie jest pewien swych obserwacji, ma pewne podejrzenia, ale nie są one potwierdzone. Z kolei gdy otrzymuje wychowawstwo w klasie, której wcześniej nie znał, nie ma orientacji na temat tego, jak wygląda w niej rozkład sympatii i antypatii (struktura socjometryczna). Znajomość własnej klasy, rozkład ról poszczególnych uczniów, ich sytuacji jest istotna dla wychowawcy z perspektywy organizacji pracy w klasie, zarówno tej dydaktycznej, jak i wychowawczej. „Nauczyciel, który chce skutecznie organizować wychowanie i nauczanie, musi znać swoich uczniów. Musi mieć informacje dotyczące nie tylko ich cech psychicznych, ale także warunków ich życia oraz sytuacji rodzinnej i środowiskowej, która na nich wpływa. Niezbędna jest również nauczycielowi wiedza o właściwościach zespołu uczniowskiego, który oddano mu pod opiekę” (Janowski, 2002, s. 5).

W obu przypadkach, aby zorientować się w kwestii, która ma ważne znaczenie dla integracji klasowej oraz atmosfery, jaka w niej panuje, warto zastosować badanie socjometryczne. Przeprowadza się je w niewielkich grupach, w których członkowie znają się bezpośrednio. Pozwala ono poznać klasę z perspektywy uczniów. Struktura socjometryczna klasy to rozkład pozycji zajmowanych przez uczniów w klasie ze względu na panujące stosunki (relacje) między uczniami, zarówno te nieoficjalne, jak i oficjalne. Inaczej mówiąc, dowiemy się, kto jest popularny, kto jest lubiany, kto odgrywa rolę przywódcy, a kto jest np. tzw. kozłem ofiarnym lub budzi antypatię. Ciekawym sposobem jest również przeprowadzenie w klasie analizy SWOT (S – strenght, w – weakness, o – opportunieties, T – threats) (Kościelecki, Warzybok, 2011, s. 37), w której uczniowie wskazują mocne i słabe strony klasy jako czynniki wewnętrzne oraz szanse i zagrożenia jako czynniki zewnętrzne dla klasy. Wyniki tej analizy posłużą do diagnozy sytuacji klasowej, a jednocześnie ukażą nauczycielowi/wychowawcy klasę widzianą z perspektywy uczniów.

Zajęcia mają na celu diagnozę sytuacji w klasie poprzez ocenę dokonywaną przez uczniów oraz ukazanie nauczycielowi, kto jest lubiany (z kim uczniowie chcieliby wykonywać różne aktywności), a kto odrzucany. Pozwoli to w dalszej kolejności (poprzez stosowne praktyki na kolejnych lekcjach wychowawczych) zadbać o poprawne relacje między uczniami, wsparcie tych, którzy są odrzucani, a także zmianę struktury socjometrycznej w klasie. Jest to podstawa do wprowadzenia działań naprawczych w klasie. Należy je rozpocząć od zajęć edukacyjnych, które uczniów „ukształtują i z których wyniosą odpowiednią wiedzę i pożądane umiejętności” (Pyżalski, 2019, s. 221). Jednocześnie trzeba pamiętać, że postawy uczniów są silnie zakorzenione i powstały w oparciu o codzienne doświadczenia. Te doświadczenia powinny być kształtowane na nowe, właśnie poprzez określone praktyki integracyjne inicjowane przez nauczyciela. Niemniej jednak nauczyciel winien rozpocząć od wspomnianych zajęć edukacyjnych, bowiem one pokażą uczniom, że jest nimi zainteresowany (nie tylko z perspektywy ich ocen i nauki), ale także w obszarze ich życia klasowego, relacji i spójności klasy oraz dbałości o proinkluzywną atmosferę w klasie.

Za Andrzejem Janowskim (2002, s. 13) należy zauważyć, że „mamy w zasadzie trzy metody umożliwiające nam poznanie człowieka. Są to: 1. Obserwacja. 2. Informacje uzyskiwane bezpośrednio od jednostki, wywołane przez pytania do niej skierowane (wywiad, ankieta, pytania socjometryczne). 3. Informacje uzyskiwane pośrednio metodami projekcyjnymi wykorzystującymi fakt, że niektóre myśli człowieka są manifestowane w pewnych jego zachowaniach” (Janowski, 2002, s. 13). Diagnoza, zaproponowana do przeprowadzenia na zajęciach, wzorowana jest na metodzie socjometrycznej oraz teście „Z kim chciał(a)byś…?” i „Zgadnij kto?”. Klasyczna metoda socjometryczna związana jest z pogłębioną analizą statystyczną, a następnie interpretacją uzyskanych wyników, co raczej przekracza możliwości czasowe i organizacyjne nauczyciela/wychowawcy. Tutaj więc zostanie zaproponowane zmodyfikowane narzędzie, które jest dostosowane do możliwości nauczyciela/wychowawcy.

Ankietę przeprowadza na zajęciach nauczyciel/wychowawca (np. na godzinie wychowawczej), a następnie w krótkim czasie opracowuje wyniki badania za pomocą narzędzia (tabeli, np. w programie Excel). Test składa się z dwunastu pytań. Wyniki uzyskane z ankiet przepisuje się do gotowej tabeli, co da prosty, ale przydatny nauczycielowi socjometryczny obraz klasy. Obraz płynący z wyników nie musi być trwały i nie stanowi też jedynego, pewnego wizerunku w pełni oddającego stan relacji między uczniami. Według Elżbiety Zwierzyńskiej (2008, s. 38) „[…] wyniki badań socjometrycznych mogą być bardzo pomocne nauczycielowi w poznawaniu ważnych aspektów funkcjonowania zespołu klasowego i poszczególnych jednostek. Ważne jest przy tym, aby zdawał on sobie sprawę, iż badania te informują jedynie o tendencji do nawiązywania kontaktów przez dzieci. Ich wyniki powinny być każdorazowo konfrontowane z danymi pochodzącymi z obserwacji rzeczywistych sytuacji, dziejących się w klasie, a także z rozmów z dziećmi”.

Zajęcia przeznaczone są do realizacji w klasie do 20 osób w następujących przypadkach:

• gdy nauczyciel przejmuje wychowawstwo w danej klasie, a wcześniej nie znał klasy lub gdy rozpoczyna pracę w szkole,

• gdy zdecydowana większość uczniów w klasie się zna,

• gdy do klasy dołączyły nowe osoby (wtedy badanie należy przeprowadzić po 2–3 miesiącach od rozpoczęcia wspólnej nauki),

• gdy nauczyciel/wychowawca podejrzewa/obserwuje, że w klasie jest/są uczeń/uczniowie izolowani przez klasę lub grupę/klikę w klasie ze względu na cechy społeczne (np. specjalne potrzeby edukacyjne, pochodzenie z uboższych rodzin), bycie nowym w klasie (np. dołączyli do klasy w trakcie roku szkolnego, są uchodźcami z Ukrainy, dołączyli do klasy ze względu na zmianę miejsca zamieszkania) lub jakąś cechę fizjologiczną (np. chorobę).

Zajęcia mogą być przeprowadzone 2x45 min w zależności od uznania nauczyciela i rozplanowania, w klasach IV–V szkoły podstawowej. Warto zaproponować uczniom, by na taką lekcję przygotowali poczęstunek, by zadbać o przyjazną i swobodną atmosferę w klasie (np. napoje, ciasteczka).