Wskazówki metodyczne
Jak więc kształtować to rozumienie innych, rozwijać empatię moralną i budować wspólnotę? Jak wytłumaczyć uczniom, że sprawiedliwie nie znaczy po równo? Jak sprawić, żeby rozumieli, że w niektórych sytuacjach równe traktowanie jest postrzegane jako niesprawiedliwe, a w innych nierówne traktowanie jest uważane za uczciwe?
Aby rozwijać w dzieciach poczucie sprawiedliwości, warto wykorzystywać metody aktywizujące (np. symulację), dzięki którym umożliwimy uczennicom i uczniom doświadczanie różnorodnych sytuacji oraz refleksję nad skutkami danego postępowania. Mamy również szansę nauczyć ich dzięki temu komunikacji i współpracy. Warto pamiętać, że wzmacnianiu poczucia sprawiedliwości służą gry i zabawy oraz praca w grupach, dzięki której dzieci i młodzież uczą się współpracy, komunikacji i przyjaznego współzawodnictwa.
Można rozpocząć wspólne zajęcia (np. na godzinie wychowawczej lub matematyce) od prostego ćwiczenia, które pokaże, że się różnimy, a mimo tego wszyscy możemy odnieść sukces, choć efekt pracy każdej osoby nie będzie taki sam.
„Płatki śniegu”
Poproś, aby osoby uczestniczące stanęły w kręgu, tyłem do środka. Rozdaj wszystkim po jednej białej kartce formatu A4 i poinformuj, że będziesz teraz podawać polecenia i nie będziesz ich powtarzać. Osoby uczestniczące nie mogą zadawać żadnych pytań, mają uważnie słuchać i skoncentrować się wyłącznie na własnej pracy.
Trzykrotnie powtórz polecenie:
Złóż kartkę na pół i odedrzyj prawy górny róg.
Następnie poproś, aby wszystkie osoby odwróciły się do środka i rozłożyły przed sobą kartkę na podłodze. Zadaj pytanie: kto wykonał zadanie dobrze? I tu pojawiają się różne wątpliwości. Finalnie okaże się, że każda osoba odniosła sukces.
Efektem końcowym są symetryczne wydzieranki, przypominające „płatki śniegu”. Każda jest inna. To dobry punkt wyjścia w dyskusji o tym, że jesteśmy różni. Słuchamy tych samych poleceń, robimy to samo, a końcowy efekt jest różny i co ważne, u wszystkich właściwy.
Dla młodszych uczennic i uczniów.
Rozdaj wszystkim osobom w klasie żółte kartki samoprzylepne do zapisania krótkich odpowiedzi na zadane im pytanie. Zapytaj, czy to sprawiedliwie, że wszyscy dostali takie same kartki? Z dużym prawdopodobieństwem odpowiedzą, że tak.
Po chwili rozdaj uczennicom i uczniom różnokolorowe flamastry. Ponownie zapytaj, czy są zadowoleni. Tutaj mogą się pojawić pierwsze głosy, że nie. „Ona ma niebieski flamaster, a ja czerwony. Też bym chciała mieć niebieski.” „Lubię fioletowy kolor, a to on dostał fioletowy flamaster, a ja żółty. To niesprawiedliwe” itp.
Poproś teraz uczestników zajęć, aby posiadacze konkretnych flamastrów narysowali różne rzeczy: morze (niebieski), maki (czerwony), słońce (żółty) itp.
Wniosek – w pierwszym przypadku wszyscy otrzymali dokładnie to samo i to nie budziło żadnych kontrowersji, a w drugim – dopiero rozwinięcie polecenia pozwalało zrozumieć, że różne kolory flamastrów są potrzebne, aby każda osoba mogła właściwie wykonać swoje zadanie.
Skalowanie sprawiedliwości.
Przyklej wzdłuż sali lub na korytarzu na podłodze linię i w równych odstępach od strony lewej do prawej ułóż kartki z napisami: „zdecydowanie niesprawiedliwe”; „raczej niesprawiedliwe”; „ani sprawiedliwe, ani niesprawiedliwe”; „raczej sprawiedliwe”; „zdecydowanie sprawiedliwe”. Poproś uczennice i uczniów, aby uważnie słuchali stwierdzeń, które będziesz odczytywać i wyrażali swój stosunek do odczytywanego zdania, ustawiając się na wysokości zwrotów zapisanych na kartkach. W zależności od wieku, zainteresowań oraz bieżących problemów uczennic i uczniów dobierz odpowiednią tematykę.
Przykłady sformułowań – zasady na lekcji:
Za pracę w grupie wszystkie osoby dostają tę samą ocenę.
Nauczycielka lub nauczyciel poświęca na lekcji więcej czasu trzem osobom, które sobie gorzej radzą.
Nauczycielka lub nauczyciel losuje uczennice lub uczniów do odpowiedzi.
Nauczycielka lub nauczyciel pyta tylko te osoby, które się zgłaszają.
Wszyscy w klasie dostają z WF piątkę na semestr.
Wszyscy w klasie powinni mieć tyle samo czasu na napisanie klasówki.
Kiedy dzieci lub młodzież ustawią się w odpowiednim miejscu, poproś, aby podali argumenty, dlaczego stanęli właśnie tutaj. Po wysłuchaniu odpowiedzi z każdej grupy daj wszystkim czas, aby – jeśli chcą – mogli zmienić miejsce i stanąć gdzie indziej. Uczymy w ten sposób dodatkowo uważnego słuchania. Wszyscy uczestnicy zajęć mogą dzięki skalowaniu dostrzec, że różnimy się od siebie i to jest wartością.
Powyżej zaproponowano przykładowe sformułowania, łatwo na ich podstawie sformułować inne, aby móc je wykorzystywać na różnych przedmiotach.
Inspiracją do wykonania ćwiczenia jest popularny rysunek.
Rozwieś w sali lekcyjnej płachtę, która zasłoni widoczność co najmniej dwóm spośród trzech osób. Wybierz 3‑osobowy zespół o zróżnicowanym wzroście i poproś, aby wspólnie obejrzeli fragment filmu, który jest wyświetlany na ekranie telewizora po drugiej stronie zasłony. Kiedy uczniowie dostrzegą, że nie wszyscy mogą oglądać film, bo kotara zasłania im widoczność, to poproś, aby w grupach pomyśleli, jak rozwiązać ten problem i umożliwić niższym osobom obserwację tego, co dzieje się na ekranie. W klasie mamy do dyspozycji krzesła i ławki. Z zachowaniem zasad bezpieczeństwa uczniowie rozwiążą tę trudność. To dobry punkt wyjścia do dyskusji o głównym zagadnieniu opisywanym w tym materiale, że sprawiedliwie nie znaczy po równo, a według potrzeb.
Pokaż młodszym uczennicom i uczniom krótki film z rytuałem powitania: https://www.youtube.com/watch?v=TQAKOarAxss
Następnie podziel klasę na pary, wprowadzając technikę Think, pair, share (pomyśl, porozmawiaj w parze, podziel się na forum).
Krok 1. Poproś, aby każda osoba pomyślała chwilę w ciszy:
Czy podoba Ci się taki sposób wchodzenia do sali lekcyjnej? Dlaczego tak lub dlaczego nie?
Czy to sprawiedliwe, że dzieci mogą witać się z nauczycielką w różny sposób? Dlaczego tak lub dlaczego nie?
Krok 2. Dzieci dyskutują w parach i wymieniają się argumentami.
Krok 3. Każda para dzieli się na forum swoimi wnioskami.
Wniosek: We wspólnej dyskusji z dużym prawdopodobieństwem uda się uzyskać efekt, że sprawiedliwe jest to, że każda osoba może wybrać swój sposób powitania i wszyscy nie muszą tego robić w ten sam sposób – mają przecież inne potrzeby, różne nastroje danego dnia.