W drugiej połowie XVIII w. w Niemczech następuje znaczne ożywienie intelektualne i artystyczne. Do głosu dochodzą młodzi twórcy, którzy ograniczenia wynikające z racjonalistycznej filozofii i estetyki klasycystycznej odczuwają jako krępujące. Poszukują oni nowych inspiracji. Odnajdują je na przykład w myśli Jeana‑Jacques’a Rousseau i wzorem tego filozofa eksponują uczucie jako wartość nie mniej ważną niż rozum.

W kulturze niemieckiej czas intelektualnego fermentu nazywany jest „okresem burzy i naporu”. Jednym z najważniejszych twórców tego ruchu był poeta Johann Wolfgang Goethe.

Kim był Faust?

R1Fo0ch8HAEgd1

Rycina przedstawia dojrzałego mężczyznę. Jego twarz jest pociągła, czoło wysokie, nos szeroki, oczy osadzone blisko siebie. Mężczyzna ma wąsy i krótkie, zmierzwione włosy.

Pierwowzorem tytułowego bohatera dramatu Goethego był Johannes Georg Faust (ok. 1480–1540 lub 1541) – średniowieczny doktor filozofii z Wittenbergi. Faust był magiem, alchemikiem, lekarzem oraz astrologiem. Zasłynął z tego, że wywołał ducha Heleny trojańskiej oraz inne duchy bohaterów Homera.  Współcześni posądzali go o kontakty z diabłem, co sam potwierdzał.

Pełna tajemnic biografia doktora Fausta cieszyła się ogromnym zainteresowaniem, dzięki czemu średniowieczny alchemik stał się bohaterem wielu prac literackich. W 1587 roku ukazała się Historia doktora Jana Fausta, szeroko okrzyczanego czarnoksiężnika i maga – książka jarmarczna, która cieszyła się dużą popularnością. Do końca XVI wieku pojawiło się 25 wydań tego dzieła, zostało ono również przetłumaczone na inne języki: francuski, angielski, niderlandzki oraz czeski. W 1604 roku wydano sztukę Christophera Marlowe'a -  Tragiczne dzieje doktora Fausta. Postać Fausta zagościła również w ulicznych teatrzykach. Goethe nad swoją wersją historii słynnego alchemika pracował wiele lat. Doktor filozofii z Wittenbergi stał się dla niego symbolem poszukiwania prawdy oraz nieprzezwyciężonego pragnienia zdobywania wiedzy.

R100ydQOqtzHE

Rysunek przedstawia starszego mężczyznę stojącego przy stole, w niewielkim pokoju. Mężczyzna jest w szlafroku, pochyla się nad rozłożonymi na stole papierami. Nad stołem, w powietrzu widać rozbłysk światła.

Człowiek faustyczny

Faust jest przykładem człowieka, którego życie zawieszone zostaje między zanegowaną przeszłością a projektami przyszłego szczęścia, zwątpieniem w wiedzę naukową a marzeniami o dominacji nad historią i naturą. Nie istnieje dla niego teraźniejszość. Bohater wyklucza ją w imię realizacji czegoś, co ma być osiągnięte w przyszłości. Czas jest jego wrogiem. Faust chce go cofnąć – by wrócić do młodości, lub zatrzymać – w oczekiwaniu na chwilę szczęścia, która powinna trwać wiecznie. Bohater jest opanowany nienasyconą żądzą zdobycia wiedzy, nieustannym dążeniem do realizacji nowych wyzwań i spełnienia pragnień. Rozpaczliwe poszukiwanie szczęścia i skomplikowana osobowość charakteryzują tzw. człowieka faustycznegofaustyzmfaustycznego. Mianem tym określa się postaci podobne do Fausta.

R1GVe5rvikVb2

Rysunek przedstawia dwóch mężczyzn znajdujących się w małej izbie. Jeden z nich siedzi przy piecu, na którym stoi wielka butla z umieszczonym w nim małym dzieckiem. Butla stoi w blasku. Obok siedzącego mężczyzny stoi drugi mężczyzna, przygląda się butli z zaciekawieniem.

Człowiek nowoczesny

Faust to także człowiek nowoczesny, uformowany przez dziedzictwo epoki oświecenia, ukształtowany w duchu zaufania do rozumu i wiedzy. Bohater zwątpił jednak w te wartości i zakwestionował je. Historia Fausta pokazuje zmagania o prawdę; uświadamia, że wiedza naukowa nie przynosi odpowiedzi na wszystkie ważne pytania, że prawdziwą mądrość zdobywa się przez cierpienie i doświadczanie zła. Poszukiwanie własnej tożsamości zajmuje bohaterowi całe życie. Wszelkie jego dążenia naznaczone są błędem. Goethe stawia więc pytania o granice możliwości poznawczych człowieka.

W doświadczeniach Fausta można dostrzec dylematy człowieka nowoczesnego: chce on sprawować pełną kontrolę nad światem i nad swoim życiem. Dąży do tego, żeby poznać zasady rządzące rzeczywistością, a zarazem – by zaznawać szczęścia. Pragnie być młody, bo w młodości dostrzega siłę, a równocześnie pożąda władzy, dzięki której będzie w stanie wprowadzić w życie ambitny projekt cywilizacyjny. Goethe ukazuje siłę bohatera, ale i zagrożenia wynikające z jego pychy. Optymistyczna interpretacja dramatu pozwala uznać Fausta za nowoczesnego Prometeusza, który dla szczęścia może sprzeciwić się boskiemu porządkowi świata, a dla dobra ludzkości – podejmuje się czynu.

Fausta można uznać za symbol postawy aktywnej – bohater dochodzi do wniosku, że wiedza niepoparta działaniem jest jałowa. Problematykę tę zapowiada już Prolog w niebie, w którym dochodzi do zakładu o duszę Fausta. Pan wypowiada słowa:

Działanie i możliwość samorealizacji stają się przedmiotem paktu z diabłem. Faust nie zaprzedaje duszy za bogactwa czy dobra doczesne, ale za jedną chwilę szczęścia, która jest dla niego jednoznaczna z poczuciem duchowego spełnienia.

Biblijne paralele

W losie Fausta można dostrzec odbicie uniwersalnego ludzkiego doświadczenia. Bohater postawiony jest w sytuacjach, w jakich znajdowały się niektóre postacie biblijne - jak prarodzice zostaje skuszony przez złego ducha, jak Hiob staje się przedmiotem zakładu między Bogiem a szatanem. Poddany szczególnej próbie – powinien dowieść, że człowiek ze swej natury jest dobry, najpierw jednak musi przejść przez doświadczenie zniechęcenia, złudnego szczęścia, zła i cierpienia.

Moralitet

Fausta Goethego można odczytywać jako moralitet, w którym człowiek za przyzwoleniem Boga jest wiedziony na pokuszenie. To człowiek szczególny – uczony, posiadający ogromną wiedzę, dlatego też działanie szatana musi być wyjątkowe. Diabeł w swojej przebiegłości znajduje jednak sposób, by go podejść. Dostrzega cierpienie Fausta, który w wiedzy wyniesionej z uczonych ksiąg nie znajduje spełnienia, i dlatego właśnie obietnicą spełnienia go kusi. Faust podejmuje szatańskie wyzwanie – zawiera z Mefistofelesem układ, w którym stawką jest zbawienie – jeśli bohater odnajdzie szczęście i wypowie słowa: Trwaj, chwilo, jakże jesteś piękna! – jego dusza stanie się własnością diabła. Od tego momentu Faust rozpoczyna nowe życie. Wkrótce wpada w pułapkę zła, sam zaczyna zadawać innym cierpienie. Po długim czasie znajduje jednak prawdziwe szczęście. Mimo umowy z szatanem nie doprowadza go ono do potępienia – w finale aniołowie unoszą jego duszę do nieba. Szczęście, którego doświadczył Faust, jest bowiem owocem jego czynu na rzecz wolności ludzi, spełnieniem.
Dramat Goethego, podobnie jak moralitet, ma wymowę metafizyczną – traktuje o zmaganiu się zła i dobra. Diabeł jest tu przedstawiony jako duch negacji i destrukcji. Podważa prawdziwe wartości, a roztacza przed człowiekiem miraże fałszywego szczęścia. Ponosi jednak klęskę – to niebo wygrywa walkę o duszę Fausta.
Mefistofeles jest postacią paradoksalną. Sam powiada, że choć pragnie zła, rodzi dobro. Owszem, skutecznie kusi, jednak wbrew swej woli czynienia zła – w ostatecznym rozrachunku nie tyle burzy dobro, ile przyczynia się do zdemaskowania fałszywej mądrości, złudnego szczęścia, pozornych wartości.

Kim więc jest Faust?

– Naukowcem

– Naukowcem

Faust bada materię świata, studiuje uczone księgi.

RPHiasGaqhgtM

Ilustracja przedstawia wnętrze pracowni rozświetlonej przez lampę. Przy prawej ścianie stoi biurko. Na jego blacie leżą grube księgi. Jedna z nich jest otwarta, oparta o pozostałe. Nad biurkiem wiszą dwie półki wypełnione małymi flakonikami i innymi naczyniami. W fotelu stojącym przy biurku siedzi śpiący dojrzały mężczyzna. Postać opiera głowę o prawą dłoń. Na głowie ma czapkę z daszkiem. Ma grube brwi, duży nos i gęstą brodę. Jest ubrany w płaszcz obszyty futrzanym kołnierzem. Za fotelem znajduje się duże okno z okrągłymi szybkami, oprawionymi w metal. Po lewej stronie ułożone są liczne naczynia i duże koła zębate.

– Magiem

– Magiem

Faust poznaje tajniki alchemii, poszukuje magicznych lekarstw.

– Kochankiem

– Kochankiem

Faust nosi w sobie pragnienie miłości i to także jest powód, dla którego podpisuje pakt z diabłem. Biorąc pod uwagę dramatyczną historię Małgorzaty, można określić Fausta mianem tragicznego kochanka.

Rq1ENGk5YeRgl

Ilustracja przedstawia dwoje młodych ludzi siedzących na ławce w ogrodzie. Kobieta siedzi po lewej stronie. Jej twarz jest okrągła. Postać przechyla głowę okrytą turbanem. Ma cienkie brwi, przymknięte oczy, prosty nos i małe usta. Jest ubrana w długą suknię. Obok niej siedzi brodaty mężczyzna. Ma owalną twarz. Jego brwi są ciemne. Pochyla się w kierunku kobiety. Jest ubrany w obszerną szatę i wąskie spodnie. Za ławką rosną młode drzewa. Po prawej stronie stoi okrągła studnia. Zza muru wystają zabudowania miejskie.

– Samotnikiem

– Samotnikiem

Michał Kazimierczuk „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności

Otoczony wszelakimi artefaktami umysłowego życia, spędzający czas na intelektualnych poszukiwaniach i poszerzaniu horyzontów Faust dochodzi do wniosku, że trud zdobywania wiedzy okazuje się nieefektywny, zaś poświęcone lata intelektualnego wysiłku sprawiły, iż odizolował się od zewnętrznego świata wypełnionego gwarem życia, emocji i trosk. Wiedza, która jawiła się uczonemu jako droga spełnienia, okazuje się więzieniem ducha, przykuwając Fausta do ciasnej gotyckiej izby będącej symbolem rozwarstwionego społecznie świata średniowiecza, w którym specjalizacja cechowa, w tym także naukowa, separuje jednostki od tłumów, osadzając „podmiot wiedzy” w roli niezaangażowanego społecznie obserwatora.

CART4 Źródło: Michał Kazimierczuk, „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności, t. 26, „Kultura – Media – Teologia” 2016, s. 110.

– Marzycielem

– Marzycielem

Faust marzy o zmianie świata, wynalezieniu leku, który skutecznie będzie chronił życie ludzkie.

– Wizjonerem

– Wizjonerem

Zwłaszcza dramat Goethego pokazuje dokąd zmierza świat w swojej niedoskonałości. Dzieło Goethego uznano za zapowiedź niemieckiego społeczeństwa, zwłaszcza dwudziestowiecznego (nawiązuje do tego powieść Doktor Faustus Thomasa Manna z 1947 roku).

– Aktywistą

– Aktywistą

Faust pragnie zmieniać świat, ma swoje postulaty budowania nowego społeczeństwa. Widoczne jest to np. dramacie Goethego, gdzie Faust reinterpretuje biblijną frazę: Na początku było słowo, wymieniając „słowo” na „czyn”.

– Budowniczym, deweloperem

– Budowniczym, deweloperem

Faust Goethego postanawia budować miasta napędzane energią wodną. Jednak jego szaleńcza pogoń za realizacją celu ujawnia jego okrucieństwo. Widoczne jest to we fragmencie dramatu Goethego, który dotyczy pary staruszków:

Michał Kazimierczuk „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności

Tym jednakże, co sprawia, że Faust pozostaje nienasycony jest fakt, iż podczas inspekcji odnowionej okolicy dostrzega porzucony pas ziemi wijący się wzdłuż morskiego brzegu, który zamieszkuje para staruszków: Filemon i Baucis. Ich skromna chatka z kapliczką i dzwonem, służąca za schronienie dla rozbitków, była jedynym miejscem czyniącym przed przybyciem Fausta tę niezaludnioną ziemię ludzką. Jednakże myśl o tym, że para staruszków stoi na przeszkodzie w ukończeniu dzieła przebudowy, a zajmowany przez nich plac właśnie plac) uniemożliwia budowę wieży obserwacyjnej, nie daje Faustowi spokoju. Dźwięk dzwonów, który w pierwszej części tragedii odwiódł Fausta od samobójstwa przywracając mu błogość dzieciństwa, staje się teraz źródłem gniewu.

CART5 Źródło: Michał Kazimierczuk, „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności, t. 26, „Kultura – Media – Teologia” 2016, s. 121.

– Człowiekiem nowoczesnym

– Człowiekiem nowoczesnym

Faust łączy w sobie pragnienie bycia i posiadania. Stoi na progu wielkich zmian społecznych:

Michał Kazimierczuk „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności

Faust wybierając wizję samodoskonalenia [...] poza dobrem i złem, jako pionier postępu stoi jeszcze „okrakiem” pomiędzy przenikającymi się lękami i pychą, tendencjami romantyzmu i oświecenia. Lękami przed zapierającym dech w piersiach osiągami techniki niosącej za sobą nową organizację społeczeństwa [...].

CART6 Źródło: Michał Kazimierczuk, „Faust" Goethego jako tragedia rozwoju nowoczesności, t. 26, „Kultura – Media – Teologia” 2016, s. 125.

Słownik