Pytanie o to, czy można poświęcić jednostkę dla dobra ogółu, należy do najtrudniejszych problemów etyki i filozofii polityki. Dotyczy ono konfliktu między wartością życia i wolności pojedynczego człowieka a interesem wspólnoty. W zależności od przyjętego stanowiska filozoficznego odpowiedzi na to pytanie mogą być bardzo różne. Szczególnie radykalne stanowisko w tej sprawie zajął  Hegel. W jego filozofii dziejów historia jest procesem rozwoju Ducha oraz urzeczywistniania wolności. Jednostki – nawet wybitne – pełnią w tym procesie rolę narzędzi. Hegel pisał o „podstępie rozumu”, który posługuje się ludzkimi działaniami, namiętnościami i konfliktami, aby doprowadzić do kolejnego, wyższego etapu rozwoju dziejów. W jaki sposób on zachodzi? Hegel odpowiedziałby zapewne: krwawo. Aby mógł się dokonać, konieczne jest historyczne poświęcenie zarówno jednostek, jak i całych narodów. Skoro mówimy o możliwości pewnego stopniowania procesu, to możemy też wskazać jego konkretne fazy. Tak też czyni Hegel, rozbijając swoją historiozofię na cztery etapy, które płynnie następują po sobie. Każdy naród opracowuje do pewnego stopnia dwie wskazane idee, po czym ginie w mrokach dziejów, a idee są przejmowane i rozwijane przez kolejne nacje.

Początek procesu przypada na czas dzikich ludów Wschodu, które rozlały się po Azji i Europie. Tej fazie poświęca Hegel zdecydowanie najmniej miejsca, gdyż w zasadzie nie wymaga ona szerszego komentarza. Wspomniane koczownicze ludy rozeszły się po naszym kontynencie, a idee rozumu i wolności zaledwie z nich „kiełkowały”. Wśród nich wolny był jedynie przywódca, despota, którego wola była powszechnie obowiązującym prawem. Na ten „niemowlęcy” okres świata przypada więc ustrój despotyczny. Koczownicze plemiona przybyły do Europy i wraz z osiadłym trybem życia ich historia dobiegła końca. Rozpoczęła się tym samym druga faza, którą realizowały greckie państwa‑miasta. Zapoczątkowały one myślenie o człowieku w kategoriach narodu, choć nie wypracowały jeszcze pojęcia silnej organizacji państwowej.

Pojawia się sztuka i filozofia (nauka), co jasno wskazuje, że rozum ludzki rozwija się dalej, przejawiając się także w nowym rozumieniu wolności. W Grecji wolny był bowiem każdy pełnoprawny obywatel, przez co w „młodzieńczym” okresie świata pojawia się ustrój demokratyczny. Polis nie były jednak w stanie funkcjonować bez niewolnictwa, co jasno ukazuje, że nie jest to jeszcze pełna wolność. Nawet najwięksi moraliści pokroju Platona czy Arystotelesa akceptują niewolnictwo, co dowodzi faktu, że grecka wolność jest zarówno pięknym kwiatem epoki, jak i brutalnym pogwałceniem zasad humanizmu. W imię swego ustroju i nowego ujmowania zasady wolności Grecy toczą nieustanne walki – między sobą, z Persami, Macedonią, a potem z Rzymem, któremu ostatecznie ulegają.

Na czas istnienia Rzymu przypada epoka trzecia, zwana też „dojrzałym” wiekiem świata i dominacją ustroju arystokratycznego. Tu wolny jest każdy obywatel, chociaż pełnią wolności cieszą się jedynie arystokraci, a niewolnictwo nadal jest podstawą istnienia państwa. Rzymianie rozwinęli więc nieco idee przejęte od Greków, choć zachodzi między tymi dwiema kulturami duże podobieństwo. Najważniejszą różnicą jest natomiast to, że dzięki Rzymowi rozwinęła się idea silnego państwa, którego prawodawstwo zabezpiecza wolność wybranych.

Jako że w Rzymie dwie kluczowe idee nie doczekały się pełnej realizacji, również on musiał upaść. Dzikie hordy nadciągające z Azji doprowadzają do jego upadku, przejmują jednak rzymską kulturę, w wyniku czego rozumność i wolność podlegają dalszemu rozwojowi. Odtąd cała nasza cywilizacja, ufundowana głównie na wysiłku ludów germańskich, będzie dążyła do pełnego zrealizowania sensu dziejów, co ostatecznie dokona się w państwie pruskim.

Królestwo Prus, w którym przyszło żyć Heglowi, okazuje się państwem idealnym. Panuje w nim monarchia konstytucyjna, będąca emanacją rozumnego prawa. Tutaj nawet króla można pozwać do sądu i wygrać rozprawę, jeśli ma się rację. Dodatkowo powszechną równość ludzi gwarantuje moralność ufundowana na protestanckim, zreformowanym chrześcijaństwie. Prawdziwie wolny jest więc każdy obywatel, świat osiągnął „wiek starczy”, a cel dziejów został zrealizowany.

Chytrość rozumu

Hegel nie ma więc wątpliwości, że krwawa ofiara, złożona przez wszystkie występujące dotąd w dziejach narody, była potrzebna. Okresy pokoju to białe karty historii, w których dominuje stagnacja, a postęp zostaje wstrzymany. Aby jednak dobrze zrozumieć, jak daleko idąca była to ofiara, musimy się zagłębić w złożoną Heglowską terminologię.

R13mhn7CrdSlR1

Obraz przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Mężczyzna jest niewysoki. Jego twarz jest owalna. Włosy rzadkie i krótkie. Mężczyzna stoi. Trzyma rękę zatkniętą a kamizelkę. Ubrany jest w strój francuskiego generała.

Otóż jednostka ludzka, czy też dokładniej: jaźń każdej duszy ludzkiej, zwana jest przez filozofa duchem subiektywnym. Pewien zbiór konkretnych duchów subiektywnych stanowi zaś ducha obiektywnego, którego manifestacją jest na przykład naród. Człowiek nie jest w stanie żyć samotnie i intuicyjnie zrzesza się w większe organizmy społeczne – dlatego pewien konglomerat duchów subiektywnych przejawia się pod ogólną postacią, którą jest duch obiektywny.

Natomiast ogół wszystkich żyjących duchów subiektywnych stanowi agregat, zwany duchem absolutnym, lub po prostu Absolutem. Absolut jest ze swej natury pozaczasowy, niczym nieuwarunkowany, w tym znaczeniu jest czystym rozumem i jest absolutnie wolny. Przejawia się przy tym w trzech sferach ludzkiej działalności: filozofia stara się przeniknąć jego istotę, nazywając go właśnie Absolutem, sztuka stara się go wyrazić w swoich dziełach, zaś religia oddaje mu cześć nazywając go Bogiem. Absolut jest więc wszech‑jaźnią wszystkich jaźni ludzkich, czy inaczej: jako duch absolutny stanowi agregat, konglomerat wszystkich istniejących duchów subiektywnych. Jest jednak pozaczasowy, w konieczności rozumny i wolny, zaś duchy subiektywne (ludzie) muszą dążyć do pełnego odkrycia swej rozumności i pełnej realizacji wolności. Wspomnieliśmy, że te dwie formy ducha – absolutny i subiektywny, a więc nieskończony i skończony, w pełni wolny i dążący do swej wolności – są ze sobą nierozerwalnie sprzężone.

Sprawia to, że pozaczasowy Absolut, którego nie dotyczą pytania o czas i miejsce, może „przeglądać się” w historii jak w zwierciadle – obserwować swą wolność i rozumność jako rozpisaną w czasie, choć sam nie należy do czasu i nie jest nim ograniczony. Inaczej rzecz ujmując, w wyniku koniecznego procesu dziejowego Absolut widzi, jak za pośrednictwem poświęceń zarówno jednostek, jak i całych narodów doszedł do pełnego poznania własnej istoty. Poświęcenia te były konieczne.

W tym miejscu pojawia się kategoria chytrości rozumu. Otóż Absolut wykorzystywał w dziejach zarówno narody, jak i jednostki (duchy obiektywne i subiektywne), aby cel dziejów mógł się zrealizować. Pośród wszystkich narodów, jakie istniały w konkretnej epoce, wybierał akurat ten, którego dążenia pokrywały się z jego dążeniami na drodze do pełnej realizacji jego istoty. Podobnie było z jednostkowymi ludźmi. Cezar czy Napoleon realizowali własne, egoistyczne pobudki, które zbiegły się z konkretnymi potrzebami Absolutu – pierwszy obalił skostniałą republikę, zmieniając kraj w prężne imperium, drugi rozpropagował konstytucjonalizm w Europie.

R1LrTR7Q9LXfq

Litografia przedstawia starszego mężczyznę w surducie stojącego przy mównicy. Poniżej niej stoi trzech młodych mężczyzn w surdutach. notują coś.

Co jednak łączy ludy Wschodu, Greków i Rzymian z Cezarem i Napoleonem? Oczywiście fakt, że zarówno narody, jak i jednostki, musiały upaść i zginąć, gdy już zrealizowały swój cel. Chytrość rozumu polega więc także na tym, że duchy obiektywne i duchy subiektywne były wykorzystywane przez ducha absolutnego jako narzędzia, które można wyrzucić, gdy przestają być potrzebne.

Wracając do pytania postawionego w temacie lekcji: Czy można poświęcić człowieka w imię Człowieka? Hegel daje odpowiedź najskrajniejszą: nie tyle można, ile wręcz trzeba.

Wprowadziwszy pojęcie „duchaduchducha narodu” (Volksgeist), Georg Wilhelm Friedrich Hegel wyjaśnia, że AbsolutabsolutAbsolut jako Duch Świata (Weltgeist) wciela się kolejno w duchy niektórych narodów (uwzględniając ich szczególne cechy i predyspozycje), aby je popchnąć do doniosłych historycznie czynów i przybliżyć w ten sposób realizację idei wolności w świecie.

Takie w pewnym sensie wybrane narody to przede wszystkim starożytni Grecy i Rzymianie, Francuzi oraz Niemcy. Dzieje są zatem rodzajem sztafety, w której owe narody „przekazują sobie pałeczkę” w pochodzie ku wolności. Reszta narodów pełni funkcję statystów, tła. Funkcja statystów przypada też tym narodom, które już raz „niosły pałeczkę”: spełniwszy swe zadanie, odchodzą na margines historii. Warto tu przy okazji zwrócić uwagę, że naród bez państwa praktycznie dla Hegla nie istniał − wyjaśnia to jego całkowicie obojętny stosunek do wszelkich współczesnych mu ruchów niepodległościowych (w tym polskiego).

Hegel, interpretując historycznie zasady dialektykidialektykadialektyki (teza, antyteza, synteza), twierdził, że konflikty, wojny i rewolucje są w dziejach ludzkości nieuchronne. Jak to dobitnie, wręcz obcesowo ujął:

Okresy pokoju i względnego szczęścia narodów są jałowe z punktu widzenia postępu Ducha Świata. Teza, tj. jedna racja stanu, musi zetrzeć się z antytezą, tj. inną racją stanu, żeby na skutek tego starcia osiągnąć syntezę w postaci nowego systemu rządów o wyższym poziomie wolności.

R1e5MjBdijElV

Obraz przedstawia jadących żołnierzy na koniach po miejskim placu. Wokół znajdują się tłumy ludzi. W tle stoi Brama Brandenburska.

R1SRNepStlHOq1

Ilustracja przedstawia Napoleona, który trzyma wielką księgę. Po prawej stronie na krześle siedzi kobieta w bogato zdobionej sukni.

W procesie tym dużą rolę odgrywają „jednostki powszechnodziejowe”, czyli – jak twierdził Hegel – osoby, które dzięki sprzyjającym okolicznościom historycznym oraz swym szczególnym predyspozycjom przyczyniają się do postępu dziejowego. Takimi jednostkami byli m.in. Aleksander Wielki, Juliusz Cezar i Napoleon Bonaparte. W Napoleonie i pozostałych jednostkach powszechnodziejowych widział bowiem filozof ucieleśnienie woli Absolutu. Jednostki powszechodziejowe nie wiedzą jednak, że są wybrane i popychane do działania przez Absolut – im samym się wydaje, że działają wyłącznie z osobistych pobudek i własnej woli. Na tym polega właśnie „chytrość rozumuchytrość rozumuchytrość rozumu dziejowego”: wykorzystując namiętności i aspiracje szczególnie uzdolnionych jednostek, Absolut przyczynia się do postępu dziejowego, a więc do wzrostu własnej samowiedzy. Cezar przekroczył Rubikon, by zdobyć władzę, tymczasem za sprawą Absolutu zmienił bieg historii. Zmiana ta była nieuchronna, musiała się w ten czy inny sposób dokonać − nawet gdyby Cezarowi nie udało się zrealizować swego postanowienia, Absolut i tak, choć w inny sposób, dopiąłby swego.
Wielkość jednostek powszechnodziejowych tkwi w ich czynach umożliwiających rozwój Absolutu. Historyków, którzy zamiast koncentrować się na ich dokonaniach, wytykają im jakieś słabostki, Hegel oskarżał o to, że uprawiają historię z punktu widzenia kamerdynera − kamerdyner nie widzi wielkości swojego pana, lecz jego dziurawe kalesony.

Słownik