Pod lupą nowej wiedzy

RxuVJ1ja1dcrC

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Autoportret”. Na obrazie znajduje się autoportret artysty. Młody mężczyzna widoczny jest z profilu. Ma krótkie, zaczesane w górę włosy. ubrany jest w biała koszulę. Mężczyzna widoczny jest od piersi w górę.

Józef Pankiewicz, urodzony 29 listopada 1866 roku w Lublinie, edukację artystyczną rozpoczął w 1884 roku w warszawskiej Klasie Rysunkowej pod kierunkiem Wojciecha Gersona i Aleksandra Kamińskiego.

Jako wyróżniający się uczeń otrzymał stypendium Tyzenhauzów (50 rubli miesięcznie), co pozwoliło mu kontynuować studia w petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie udał się w latach 1885‑1886. Nie był jednak zachwycony tamtejszym poziomem nauczania narzucającym cały czas akademicki styl i idealizację. Zachwycił się natomiast Pankiewicz zbiorami Ermitażu, przede wszystkim dziełami Tycjana i Rembrandta. Studiował także francuskie pisma artystyczne. 

Obraz wystawiony w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych zebrał niezwykle pochlebne opinie, a jego sprzedaż za wysoką cenę 400 rubli pozwoliła młodemu artyście na wyjazd w 1889 roku do Paryża, który otworzył przed nim nowe malarskie perspektywy.

W Paryżu Józef Pankiewicz ponownie został nagrodzony za Targ na jarzyny, srebrnym medalem na Wystawie Powszechnej. Jednak przede wszystkim rok pobytu w stolicy Francji pozwolił mu zapoznać się z nowymi tendencjami w malarstwie. Paryż jawił się malarzom jako centrum sztuki nowoczesnej, przez co był dla nich wyjątkowo atrakcyjna w porównaniu do zamkniętej na nowe nurty Polski. Szczególne wrażenie wywarły na Pankiewiczu retrospektywny pokaz sztuki francuskiej, z malarstwem impresjonistów i obrazami Eduarda Maneta, a głównie pierwsza wystawa przeglądowa obrazów impresjonisty Claudea Moneta. W późniejszym okresie fascynowała go także twórczość Cézanne’a, Renoira, Matisse’a i innych.

Zaledwie roczny pobyt w Paryżu był wstępem do licznych późniejszych podróży artysty. Pankiewicz upodobał sobie Francję jako źródło twórczych inspiracji i powracał do niej wielokrotnie. W latach 1897‑1906 podróżował nieustannie po zachodniej Europie zwiedzając Holandię, Belgię, Włochy, Anglię i Niemcy. Wojenne lata 1914‑1919 spędził w Hiszpanii. W latach 20. XX w. znalazł się ponownie w Paryżu, gdzie sprawował opiekę nad grupa polskich artystów. Schyłek życia przeżył na południu Francji, umierając 1940 roku w La Ciotat nad Morzem Śródziemnym.

Osiem paryskich wystaw francuskich artystów w latach 1874‑1886 zaowocowało zerwaniem nowej sztuki z akademizmem i realizmem obowiązującymi w drugiej połowie tego stulecia. Nurt impresjonizmu (nazwany tak od tytułu obrazu Claudea Moneta Impresja‑wschód słońca) stał się odtąd ważną częścią życia artystycznego i zyskiwał coraz większe grono adeptów i naśladowców.

Silne, niezatarte wrażenia Pankiewicza z obcowania ze sztuką impresjonistów sprawiły, że artysta zmienił swój styl i przyjął ten właśnie sposób malarskiego widzenia. Pierwszym obrazem impresjonistycznym Pankiewicza jest Targ na kwiaty przed kościołem św. Magdaleny w Paryżu, malowany w paryskiej pracowni w 1890 r.

Obraz Pankiewicza nie realizował jeszcze w pełni założeń impresjonizmu. Był kompromisem między realistyczną obserwacją sceny, a impresjonistycznym uchwyceniem nastroju chwili wyrażanego zestawianymi obok siebie plamami czystego koloru, jasnymi barwami, kontrastowym światłocieniem. Obraz wystawiony następnie w Polsce w Salonie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych spotkał się z ostrymi protestami publiczności (dostrzegającej jedynie plamy pomieszane w bezbarwnym chaosie), a krytykom sztuki dał powód do burzliwej dyskusji na temat impresjonizmu.

Największy bezpośredni wpływ malarstwo impresjonistyczne wywarło na Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego, którzy z dziełami francuskich malarzy zetknęli się osobiście się w czasie wspólnej wyprawy do Paryża w 1889 roku. Istotnym doświadczeniem było obejrzenie wystawy prac jednego z czołowych przedstawicieli tego nurtu, Claude'a Moneta. Kontakt z jego obrazami wywarł silny wpływ na Podkowińskiego i Pankiewicza, skłaniając ich do zmiany dotychczasowego sposobu malowania. Po powrocie do kraju artyści rozjaśnili paletę barwną swoich obrazów, stosując czyste, często niemieszane kolory. Farby nakładali krótkimi, widocznymi pociągnięciami pędzla, dzięki czemu powierzchnia obrazu zyskiwała bardziej zróżnicowaną fakturę. Ważną rolę odgrywało także wykorzystanie dywizjonizmu, czyli budowania plamy barwnej z drobnych tonów, które w odbiorze widza łączą się w jedną całość.

Zauroczenie nowym kierunkiem u Pankiewicza było entuzjastyczne i konsekwentne, jednak krótkotrwałe. Tworzył pod jego wpływem przez trzy lata, by w 1892 roku poświęcić się malarstwu nokturnowemu. W obrazach powstałych w czasie fascynacji francuskim kierunkiem malarskim największy wpływ wywarły na niego dzieła Moneta.

Podobnie krótkotrwałemu wpływowi impresjonizmu uległ Władysław Podkowiński. Jednocześnie z wrażeniowymi, rozedrganymi i przepełnionymi światłem obrazami, Podkowiński tworzył płótna, w których dawał wyraz swoim niespokojnym, symboliczno – ekspresyjnym wizjom. Impresjonistyczne obrazy Władysława Podkowińskiego noszą w porównaniu z Pankiewiczem więcej śladów inspiracji dziełami Renoira.

Mimo to Józef Pankiewicz pozostał wierny swoim wyborom. Lato 1890 roku spędzone w Kazimierzu nad Wisłą zaowocowało w pełni dojrzałymi obrazami w nowym stylu. Pankiewicz całkowicie porzucił twórczość opartą na wiernym przekładaniu rzeczywistości na płótno i zagłębił się w studiach nad wpływem światła na kolor.

Farby kładzie techniką dywizjonistyczną, wydobywając formy drobnymi, gęsto kładzionymi uderzeniami pędzla, zawęża użyte barwy do kolorów pastelowych, obrazy nasycone są światłem słonecznym. Jako jeden z pierwszych w Polsce prowadził studia z natury poza pracownią. Powstają wtedy kompozycje niemal abstrakcyjne, jak prawie pozbawione konturów - Lato, Wóz z sianem. Obok rodzimych krajobrazów nieustanną inspirację dawały artyście podróże zagraniczne. Wiele powstało pejzaży włoskich, pokazujących architekturę, fragmenty miast, uliczki, zaułki, nierzadko były to widoki nocne. Wiele też stworzył Pankiewicz widoków z pejzażami francuskimi, z miasteczek normandzkich i bretońskich, widoków Paryża i Lazurowego Wybrzeża.

Slajd 1 z 2

R1e6jA5Wj6enS1

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Wóz z sianem”. Na obrazie widać wóż załadowany sianem, Wóz widoczny jest z tyłu na polnej drodze. Wokół znajdują się pagórki pokryte polami oraz zielenią.

R17MNf77G3seG1

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Lato”. Na obrazie widać fragment lasu. Jest kolorowo, co wskazuje na, że jest lato.

Częstymi tematami prac Pankiewicza były mariny - widoki portów i przystani ze statkami żaglowymi, motywy łodzi, nabrzeża i plaże. Powstawały one zarówno w północnej jak i południowej Francji czy we Włoszech. W jednych pracach artysta skupia się przede wszystkim na kształtach łodzi widzianych z bliska, zamyka je w starannie wybranych kadrach, innym razem interesuje go bogactwo barw nieba, wody i sylwetki statków obserwowane z oddalenia. Zawsze jest bacznym obserwatorem gry światła w różnych porach dnia.

W twórczości malarskiej Pankiewicza, w latach 90. XIX wieku, zaznaczyło się również silne zainteresowanie malarstwem opartym na ciemnej, ściszonej gamie barwnej, na kontraście świateł i cienia. Tworzył w ten sposób nastrojowe, nieco romantyczne nokturny, nawiązujące do symbolizmu.

Cechują się one poetycznością, tajemniczym nastrojem, lekką mgiełką, kontrastami światłocienia. Były to nocne pejzaże miejskie, o tytułach takich jak: Rynek Starego Miasta w Warszawie nocą, Dorożka nocą, Zaułek nocą, Stare Miasto w nocy, Noc na Starym Mieście. 

Slajd 1 z 3

Rs6VkUmWLWDBC

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Rue Cardinale”. Na obrazie znajduje się Rue Cardinale, czyli ulica w Paryżu we Francji. Uliczką między budynkami spacerują przechodnie.

RxFqLW7mfdLUv

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Port w Concarneau”. Na obrazie znajduje się port w Concarneau. W porcie znajduje się kilka łódek.

W stronę symbolizmu skierował się Józef Pankiewicz. Jego nokturny z Ogrodu Saskiego (obecnie park miejski, lecz w latach 1724 – 1748 dla króla Augusta II Mocnego zaprojektowany był jako geometryczny ogród w stylu francuskim) przez Feliksa Jabłczyńskiego, literata i grafika, określane są sonetami. Wykazują związek z muzyką i doszukać się w nich można nawiązania do syntezy barwy z dźwiękiem. Bezkształtne, prawie abstrakcyjne łabędzie rozpływają się w ciemności, wnikają w mrok. Feliks Jabłczyński w 1902 roku napisał:

R1NCEG5lCPwKh

Obraz przedstawia trzy, białe łabędzie, które pływają po stawie. Obraz przedstawia porę nocną. Dzieło ma ciemne, czarne barwy.

R2f2eCY2Q4wYF

Dzieło przedstawia staw nocą. Na pierwszym planie znajduje się pływający, biały łabędź. W oddali znajduje się błyszczące punkty, które odbijają się w tafli wody. Obraz utrzymany jest w ciemnej tonacji.

Z Duboju pochodzi natomiast ciemny, choć jaśniejszy od wspomnianych nokturnów z Ogrodu Saskiego, pejzaż przedstawiający kapliczkę. Park w Duboju, walorowy widok przedzielony pasem zieleni i symetrycznie odbitymi w wodzie drzewami, przepełnia nastrój tajemniczości i poetyki.

R8uO4uUY9sKQC

Obraz przedstawia staw, w którym odbija się jasne niebo oraz drzewa. Dalej ukazana jest zielona łąka. Po prawej stronie obrazu, na drugim planie znajdują się krzewy. Na środku obrazu znajduje się mały kościół. Po jego prawej oraz lewej stronie znajdują się wysokie drzewa.

Józef Pankiewicz przeniósł swoje impresjonistyczne inspiracje także do grafiki. Należał on do pionierów polskiej grafiki artystycznej - dyscypliny, która ukształtowała się na przełomie XIX i XX w. To on podjął w latach 1894‑1895 pierwsze próby na gruncie grafiki oryginalnej, wyzwolonej z funkcji ilustracyjnych i reprodukcyjnych.

Częste wyjazdy do Francji, dobra znajomość sztuki francuskiej, dzieł Renoira, Matisse`a, Sisleya, Pisarro, a zwłaszcza Paula Cézanne’a, nie pozostały bez wpływu na twórczość artysty. W jego utworach z pierwszych lat XX wieku widoczne jest krzyżowanie się różnych koncepcji artystycznych i skierowanie ku bardziej nowoczesnym rozwiązaniom kolorystycznym.

Wielki inspirator Pankiewicza, Paul Cézanne, uważany za jednego z głównych postimpresjonistów, poruszał się w sztuce między impresjonizmem a kubizmem. W jego obrazach kształt przedmiotów zbliżał się do form geometrycznych, wszystko było upraszane, geometryzowane, syntetyzowane, oglądane z wielu stron i kształtowane kolorem. Jego kompozycje były zachwiane lub rozedrgane, jakby traciły równowagę. Sam malarz uważał, że przyrodzie występują trzy kształty - kula, stożek i walec – i z nich składa się cały świat.

Związki twórczości polskiego malarza ze sztuką Cézanne’a są widoczne w serii martwych natur należących do arcydzieł malarstwa Pankiewicza. Świadomie nawiązują one do malarstwa francuskiego, łącząc dekoracyjność przedstawienia z syntetyczną formą przedmiotów.

Inną fascynacją Józefa Pankiewicz była sztuka Dalekiego Wschodu, poznana dzięki przyjaźni z Feliksem Mangghą Jasieńskim. To dzięki Jasieńskiemu artysta odkrył drzeworyt japoński. Wykorzystywał również kolekcję Jasieńskiego wypożyczając z niej orientalne rekwizyty, które przedstawiał w martwych naturach bądź używał jako uzupełnienia kompozycji o charakterze rodzajowym.

RpOie4csJiKlj

lustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Japonka”. Na obrazie widać ustawiona tyłem kobietę. Ubrana jest w pomarańczowo-niebieskie kimono. Czarne włosy ma upięte w kok. Kobieta stoi na tle parawanu w kolorowe kwiaty.

Pankiewicz, nieustannie poszukujący nowych form wyrazu, z dużą swobodą przyjmował rozmaite inspiracje artystyczne. W czasie przymusowego pobytu w Hiszpanii malował we wspólnej pracowni z Robertem Delaunayem, jednym z pierwszych malarzy kubistycznych. Przeżywał wówczas silnie zetknięcie się z wczesnym kubizmem i fowizmem. Malował martwe natury, kwiaty, pejzaże o ostrych, intensywnych kolorach i zgeometryzowanych, kubistycznych formach.

W 1906 r. Pankiewicza mianowano profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Malarz dzielił czas między pobyty w Krakowie i we Francji, by ostatecznie osiąść w niej na stałe. Nie porzucił on jednak działalności pedagogicznej i prowadził filę krakowskiej uczelni w Paryżu (działająca w latach 1925‑1937).

Grupa krakowskich uczniów Pankiewicza skupiła się w tak zwanym Komitecie Paryskim tworząc następnie w stolicy Francji polską kolonię artystyczną zafascynowaną koloryzmem, a od nazwy grupy nazywaną Kapistami. Niewątpliwie to Józef Pankiewicz otworzył artystom polskim dostęp do sztuki francuskiej w XX wieku, a jego uczniowie przenieśli inspirację koloryzmem do polski lat 30. oraz tworzyli ważne środowisko artystyczne w latach powojennych.

Slajd 1 z 1

RxmJs8RrggSyX

Ilustracja przedstawia obraz Józefa Pankiewicza pt. „Pejzaż z cyprysami”. Na obrazie widać na pierwszym planie obszar porośnięty zielenią, w dalszym planie znajdują się białe zabudowania z czerwonymi dachami. Nad zabudowaniami góruje kościelna wieża. W tle widzimy wysokie góry.

Twórczość Józefa Pankiewicza stanowi przykład artystycznej drogi opartej na nieustannym poszukiwaniu nowych środków wyrazu i otwartości na zmieniające się tendencje w sztuce europejskiej. Przechodząc od impresjonizmu, poprzez symboliczne nokturny, aż do inspiracji postimpresjonizmem i koloryzmem, artysta konsekwentnie rozwijał własny język malarski, w którym najważniejszą rolę odgrywały kolor, światło i konstrukcja obrazu. Jego twórczość pokazuje, że przemiany stylistyczne nie są zerwaniem z wcześniejszymi doświadczeniami, lecz ich twórczym rozwinięciem. Dzięki temu dorobek Józefa Pankiewicza nie tylko wprowadził do sztuki polskiej nowoczesne rozwiązania malarskie, ale także uczynił go ważnym ogniwem łączącym polskie środowisko artystyczne z europejskimi nurtami sztuki nowoczesnej.