Badamy krajobraz naszej okolicy
Scenariusz lekcji realizowanej z wykorzystaniem modułowego e‑podręcznika opracowany w ramach projektu „Pilotażowe wdrożenie modułowych e‑podręczników oraz opracowanie założeń do zaawansowanych technologicznie e‑materiałów wspierających nowoczesne metody nauczania i uczenia się”
Informacje ogólne
Imię i nazwisko autora: Krzysztof Ciurej
Etap edukacyjny i klasa: szkoła podstawowa - klasa IV
Przedmiot: przyroda
Czas potrzebny na realizację lekcji: 45 min.
Tematy modułów z e‑podręcznika, w oparciu o które prowadzona jest lekcja:
Moduł: Nasza okolica zmienia się
Temat: Badamy krajobraz naszej okolicy
Podczas lekcji uczniowie utrwalają pojęcia: krajobraz naturalny i krajobraz przekształcony przez człowieka. Prowadzą obserwacje oraz proste doświadczenia, których celem jest zbadanie czystości powietrza, wody i gleby. Zajęcia realizowane są z wykorzystaniem metod aktywizujących, w szczególności działań praktycznych, pracy zespołowej, dyskusji dydaktycznej oraz samodzielnego formułowania wniosków na podstawie przeprowadzonych obserwacji i doświadczeń.
Cele lekcji oraz realizowane punkty podstawy programowej
Cel ogólny lekcji:
Uczeń rozpoznaje i wskazuje w terenie składniki środowiska antropogenicznego w najbliższej okolicy oraz ocenia, w jaki sposób zmiany w zagospodarowaniu terenu wpływają na wygląd krajobrazu.
Cele operacyjne w sferze kognitywnej zgodnie z taksonomią Blooma:
Z zakresu pamiętania informacji (przywoływanie istotnych informacji) Uczeń:
wymienia elementy krajobrazu naturalnego i przekształconego,
wskazuje działania człowieka w Osielcu, które wpłynęły na zmianę krajobrazu naturalnego,
wymienia negatywne skutki zmian antropogenicznych w Osielcu.
Z zakresu rozumienia informacji (wyjaśnienie istotnych informacji) Uczeń:
wyjaśnia różnice między krajobrazem naturalnym, a przekształconym,
opisuje, jak działalność człowieka może zmieniać wygląd krajobrazu.
Z zakresu zastosowania informacji (rozwiązywanie problemów o zamkniętej strukturze, o jednoznacznym rozwiązaniu) Uczeń:
wskazuje w terenie konkretne elementy środowiska antropogenicznego,
ocenia stan powietrza w klasie,
wykorzystuje instrukcję do wykonania doświadczenia.
Z zakresu analizowania, oceniania i tworzenia informacji (rozwiązywanie problemów o otwartej strukturze, tworzenie własnych rozwiązań zadanych problemów, ocena dotycząca wartości idei lub materiałów) Uczeń:
analizuje wpływ wskazanych elementów antropogenicznych na estetykę
i funkcjonowanie krajobrazu,ocenia, czy wprowadzone zmiany w zagospodarowaniu są korzystne lub niekorzystne dla mieszkańców i przyrody.
Sposób realizacji zaplanowanych celów przez nauczyciela:
Lekcja prowadzona metodami aktywizującymi z wykorzystaniem modułowego
e‑podręcznika. Uczniowie uczestniczą w obserwacjach, wykonują doświadczenia, omawiają wyniki i formułują wnioski. Nauczyciel moderuje pracę, zadaje pytania problemowe i dba o bezpieczeństwo podczas eksperymentów.
Przygotowanie do lekcji
Przygotowanie nauczyciela
Przygotowanie materiałów do doświadczeń (waciki, taśma, odkurzacz, słoiki, woda, farba, nasiona rzeżuchy, ziemia, sól, ocet, detergent), przygotowanie instrukcji dla uczniów oraz stanowisk do pracy.
Co zrobić, aby lekcja była dostępna dla wszystkich uczniów?
Aby lekcja była dostępna dla wszystkich uczniów, należy stosować materiały
o dużym kontraście, czytelnej czcionce i prostych poleceniach, wspierane ilustracjami, modelami lub piktogramami. Uczniom z dysleksją zapewnić instrukcje ustne i pisemne, osobom z ADHD – podział zadań na krótkie etapy,
a uczniom ze spektrum autyzmu – jasny plan lekcji i przewidywalną strukturę.
W przypadku niepełnosprawności wzrokowej lub słuchowej stosować powiększone materiały, opis słowny i napisy.
W pracy wykorzystać metody, które umożliwiają regularny kontakt ucznia z nauczycielem i bieżące wsparcie.
Warto korzystać z różnorodnych materiałów ZPE – tekstów, ilustracji, filmów, animacji, ćwiczeń interaktywnych i kart pracy – dobierając je do potrzeb
i możliwości uczniów.
Przygotowanie uczniów
Przed lekcją uczniowie powinni przypomnieć sobie pojęcia krajobraz, środowisko naturalne i środowisko antropogeniczne. Powinni przynieść zeszyt, przybory do pisania oraz – jeśli to możliwe – słoik po przetworach (do doświadczenia z wodą). Zaleca się, aby zapoznali się z krótkim materiałem w modułowym e‑podręczniku Krajobraz dawniej i dziś i obejrzeli zamieszczone tam ilustracje. Warto, aby w drodze do szkoły zwrócili uwagę na elementy krajobrazu w swojej okolicy i zanotowali dwa przykłady zmian spowodowanych działalnością człowieka, które zauważyli w ostatnim czasie.
Przebieg lekcji
Przedstawiony w punktach przebieg lekcji, uwzględniający podział na działania wykonywane przez nauczyciela i uczniów.
Faza wprowadzająca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel wyświetla na tablicy ilustracje z e‑materiału ZPE – krajobraz naturalny vs. antropogeniczny. Zadaje pytanie: Co widzicie na ilustracji? Które elementy według was zostały stworzone przez człowieka? | Uczniowie odpowiadają spontanicznie, podają przykłady elementów krajobrazu z ilustracji. W dalszej dyskusji wskazują, które elementy z wymienionych zostały stworzone przez człowieka. | Można wykorzystać animację lub zdjęcie porównawcze. Np. ilustracje opisane komentarzem „Zarówno w miastach, jak i na wsiach jest wiele antropogenicznych składników krajobrazu” z e‑materiału Co nas otaczaCo nas otacza. |
4 min. | Nauczyciel zadaje uczniom pytanie: Czy zmiany w krajobrazie wywołane przez człowieka są korzystne? W dalszej części lekcji inicjuje głosowanie, w którym uczniowie wyrażają swoje stanowisko poprzez odpowiedź „tak” lub „nie”. Prowadzi krótką dyskusję z uczniami, którzy wskazują argumenty decydujące o ich wyborze odpowiedzi „tak” lub „nie”. | Uczniowie głosują. Uczniowie podają argumenty. | Ten element jest punktem wyjścia do dalszej części lekcji. W zależności od argumentów, wyników głosowania warto tak poprowadzić uczniów, aby chcieli zweryfikować, czy w naszej miejscowości zmiany wprowadzone przez człowieka wywołały negatywne skutki. |
Faza realizacyjna
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel krótko przypomina zasady BHP z e‑podręcznika. | Uczniowie zajmują miejsca w grupach, zapoznają się z instrukcją, dzielą role (prowadzący, notujący, fotograf, prezentujący). | Podczas pracy w grupach można tak dobrać uczniów, aby osoby z trudnościami uczyły się we współpracy z rówieśnikami lepiej opanowującymi dane zagadnienia. Pomoc rówieśnicza. |
18 min. | Obserwuje pracę grup, wspiera tylko wtedy, gdy jest to konieczne. Podchodzi do każdej grupy, zadaje pytania problemowe (np. „Co może być źródłem zanieczyszczeń powietrza w naszej okolicy?”, „Dlaczego woda w stawie może mieć inny zapach niż wodociągowa?”). Zachęca do formułowania hipotez. | Samodzielnie wykonują doświadczenia według instrukcji, notują obserwacje i wstępne wnioski w kartach pracy. Dyskutują w grupach, porównują obserwacje z treścią z e‑podręcznika, dopisują możliwe przyczyny uzyskanych wyników. | Wsparcie indywidualne udzielane każdej z grup, według ich potrzeb. |
7 min. | Organizuje mini‑prezentacje grup – po 1–2 min na każdą. Każda grupa przedstawia swoje hipotezy, potem działania oraz pierwsze wyniki. | Przedstawiają efekty pracy, pokazują zdjęcia lub próbki, wyjaśniają, co zrobili, co już zauważyli, jaki jest efekt dyskusji wynikający też z naprowadzenia nauczyciela oraz jaką postawili hipotezę. | Na tym etapie ważne jest, aby dzieci postawiły hipotezy na podstawie swojej wiedzy, przygotowania do lekcji. Warto zaakcentować, że nie wszystkie zmiany wprowadzone przez człowieka są korzystne – część z nich ma negatywny wpływ na środowisko. |
Faza podsumowująca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
10 min. | Nauczyciel prosi uczniów, aby wrócili myślami do początku lekcji („Co w naszej okolicy stworzył człowiek?”) | Uczniowie kolejno wymieniają. | Mają to być działania, które wykona uczeń klasy IV. |
Po lekcji
Propozycja działań dla uczniów, które mają na celu integrację i utrwalenie zdobytej wiedzy
Uczniowie w 3–4‑osobowych zespołach wykonują zdjęcia wybranych miejsc w swojej okolicy, oznaczając elementy krajobrazu naturalnego i antropogenicznego. Następnie przesyłają na wspólny dysk.
Będzie to wykorzystane we wprowadzeniu do następnej lekcji.
Propozycja ewaluacji lekcji i stopnia realizacji zaplanowanych celów edukacyjnych
Ocena zdjęć, na ile grupy prawidłowo wskazały krajobrazy antropogeniczne
i naturalne. Krótka analiza zmian antropogenicznych ze wskazaniem negatywnych skutków.
Bibliografia i załączniki
Linki do wykorzystanych stron z modułowego e‑podręcznika:
Badamy krajobraz naszej okolicy
Krajobraz dawniej i dziś
Materiały z ZPE inne niż modułowy podręcznik
Galeria zdjęć krajobrazów z różnych regionów Polski z e‑materiału Co nas otaczaCo nas otacza
Inne materiały elektroniczne spoza ZPE
Google Maps – widok satelitarny i Street View do porównania krajobrazu Aplikacja „PlantNet” lub „iNaturalist” do rozpoznawania gatunków roślin Interaktywna mapa jakości powietrza
Inne niezbędne środki i pomoce dydaktyczne
Karty pracy (tabele obserwacji, miejsce na zdjęcia i wnioski).
Sprzęt fotograficzny lub tablet.
Materiały do doświadczeń: waciki, taśma, kartoniki, słoiki, filtry do kawy/płatki kosmetyczne, nasiona rzeżuchy, ziemia, sól, ocet, detergent, markery, etykiety, rękawiczki, folia ochronna.
Źródła literaturowe
Iveta Kavalcikowa, Bożena Muchacka, Petrud , „Kognitywne podstawy procesu edukacji dziecka” Kraków 2021
Peter C. Brown, Henry L. Roediger III, Mark A. McDaniel „Harvardzki poradnik skutecznego uczenia się” Warszawa 2016
Załączniki